محمد حقیقت از منتقدان و نویسندگان قدیمی و شناختهشده سینمای ایران است با این تفاوت که در ایران زندگی نمیکند؛ او بیش از چهل سال است که ساکن فرانسه است اما از دور وقایع سینمای ایران و اتفاقات آن را رصد میکند.
حقیقت از همان شمارههای نخستین با ماهنامههای سینمایی فیلم و فیلم امروز همکاری دارد؛ او علاوه بر نشریات داخل ایران، سالها برای ماهنامههای پزتیف و کایه دو سینما نیز مینویسد.
او بیست سال پیش کتاب صد سال تاریخ سینمای ایران (۱۹۰۰–۲۰۰۰) را به زبان فرانسوی توسط انتشارات مرکز فرهنگی پمپیدو منتشر کرد که گویا نایاب است؛ در ماه فوریه امسال کتاب رازها و افتراها در جشنواره کن و ۴۴ سال وجود سینمای ایران در فرانسه نوشته او از سوی انتشارات ناکجا در پاریس به فارسی منتشر شده است.
اولین فیلم بلند محمد حقیقت با نام حالت بحرانی که پایاننامه دانشگاهی او در فرانسه و یک فیلم داستانی بلند بود، به زبان فرانسوی ساخته شده و در مسابقه جشنواره لوکارنو در سال ۱۹۸۴ شرکت داشت؛ فیلم بعدی بلند او که در سال ۲۰۰۳ در ایران ساخته شده با نام دو فرشته با بازی گلشیفته فراهانی در بخش هفته بینالمللی منتقدین کن پذیرفته شد.
محمد حقیقت نخستین برپاکننده جشنواره فیلمهای ایرانی در خارج از کشور از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۰ بوده که در پاریس برگزار میشد و از ۱۹۸۸ مدیریت سینمای هنر و تجربه (اوتوپیا) را تا سال ۲۰۱۰ بر عهده داشت؛ او همچنین از ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۵ با بخش رسمی جشنواره کن به عنوان هیات انتخاب برای فیلمهای ایرانی همکاری کرده است.
حقیقت از شیفتگان جشنواره کن است و سالها در این رویداد حضور داشته؛ به مناسبت برگزاری هفدهمین دوره جشنواره فیلم کن با او درباره این رویداد و اتفاقات تازه سینمای ایران گفتوگویی انجام شده است.
در پاسخ به سوالی درباره نگاه کلی به جشنواره امسال نسبت به سالهای قبل، حقیقت گفت در طول بیش از چهل سال که به کن رفتهام، تغییرات زیادی دیدهام؛ برای مثال در رابطه با انتخاب هیات داوران، در سالهای گذشته افرادی که پرستیژ جهانی و اعتبار هنری بیشتری داشتند برای هیات قضاوت انتخاب میشدند، اما در سالهای اخیر افراد انتخاب شده از اهمیت کمتری برخوردارند و این جای تاسف دارد. از نظر دیگر در سالهای گذشته جشنواره کن کارشناسان و کاشفان برجستهای داشت که به کشورهای گوناگون برای کشف استعدادها سفر میکردند و از نزدیک فیلمها را میدیدند و حتی گاه در مورد مونتاژ فیلمها نظر میدادند که به سود فیلم میبود، مانند آقای پیر ریسیان عضو بلندپایه کمیته انتخاب کن؛ اما متاسفانه در سالهای اخیر مسوولان جشنواره چشم به راه میشوند تا افراد از مجرای مجازی برای کن لینک بفرستند و کمیته انتخاب اغلب با سرعت یا دور تند فیلمها را تماشا میکند. از نظر دیگر تعداد فیلمهای باارزش هنری رو به کاهش گذاشته شده است.
علت این امر را حقیقت در چند عامل خلاصه کرد یکی از دلایل آن که تعداد زیادی از فیلمسازان با دوربینهای جدید و سبک که در اختیار همه است، به سرعت فیلم میسازند و کمتر فکر و جستجو در کادربندی، میزانس و غیره در فیلمها دیده میشود؛ از نظر دیگر روز به روز جنبههای زرق و برق و بیزینس در سطوح گوناگون بیشتر خود را به جشنواره کن تحمیل کرده است.
حقیقت اظهار کرد که از ۲۲ فیلم بخش مسابقه جز شش، هفت فیلم تأثیرگذار، فیلم دلنشین توجهی وجود نداشته و حتی با شهامت میتوان ادعا کرد شاهکاری در کن امسال دیده نشده که همه را به شوق بیاورد؛ تعدادی از فیلمها حتی قیمت وجود در مسابقه را نداشتند.
او افزود از بین بیش از چهل فیلم بلند که از سینماگران ایرانی برای بخشهای گوناگون کن فرستاده شده بود، نزدیک به ۳۰ فیلم را دیدهام که در بین آنها آثاری از فیلمسازان شناختهشده هم قرار داشتند؛ اکثر فیلمها بدون مجوز و از سینمای زیرزمینی ارائه شده بودند. چند فیلم باکیفیت هم در بین آنها بود و فکر میکنم به گمان قوی برخی از آنها بعدا به جشنوارههای دیگر خواهند رفت.
در تحلیل وجود فیلمهای زیرزمینی در جشنوارههای مهم نظیر کن، حقیقت گفت سینمایی که از چندین سو بر آن کنترل و سانسور وجود داشته باشد، نمیتواند چندان خلاق باشد؛ جشنوارههای مهم هم جستجوی فیلمهایی هستند که در آن خلاقیت و جرأت دیده شود. سال قبل فیلم آیههای زمینی ساخته علی عسگری و علیرضا خاتمی این ویژگی را داشت؛ امسال با دقت به سابقه خوبی که محمد رسولاف در کن داشته و چند بار با فیلمهای جزیره آهنی، به امید دیدار، دستنوشتهها نمیسوزند و لرد شرکت کرده و جوایزی برده بود، چشم به راه فیلم تازه وی بودند که با مقداری تاخیر رسید و سرانجام برای بخش مسابقه انتخاب شد.
در مورد جایزه اختصاصی هیات داوران به فیلم دانه انجیر معابد رسولاف، حقیقت گفت این جایزه حق او بود و انتخاب درستی بوده؛ اگرچه برخی روزنامهنگاران شوقزده فکر میکردند باید نخل طلا بگیرد. این فیلم را میتوان از زاویههای گوناگون ارزیابی کرد؛ اگر برای هر انتخاب نوشته را سی امتیاز از صد در نظر بگیریم، این فیلم کاملا موفق و قابل قبول است چون متعهد عمل کرده. اگر ساختار سناریو و دیالوگنویسی را هم چهل درصد فکر کنیم، در این بخش نیمه موفق است. اگر میزانس و مونتاژ هوشمندانه و خلاق یک فیلم، بقیه را راهاندازی دهد، در این قسمت نیز ما را کاملا راضی نمیکند، اما یک فیلم یک مقوله با سنجش ریاضی نیست؛ باید شما را، قلب و روح شما را اسیر کند و تا زمانها پس از پایان فیلم شما را رها نکند، مانند فیلمهایی چون پاریس تگزاس، بالهای اشتیاق (ویم وندرس)، امادیوس (میلوش فورمن)، یول – راه (یلماز گونی)، طعم گیلاس از کیارستمی و دهها نمونه دیگر که شما را افسون میکنند.
در پاسخ به نظر القائلان که رسولاف با مهاجرت از ایران همه شده و نمیتواند همانند فیلمهای قبل خود بسازد، حقیقت گفت هم موافقم و هم مخالف. فیلمسازان بسیاری بودهاند که به کشورهای دیگر رفتهاند و موفق شدهاند، همانند آنگ لی، کوریسماکی، میلوش فورمن و غیره. قطعا برای ایرانیها کار دشوارتر است، احتمالا برای ایرانیانی که مدتی در خارج زندگی کردهاند کمتر سخت باشد. علی عباسی با فیلم مرز کاری درخشان خلق کرد، اما افرادی که در ایران کار خود را آغاز کرده و در صحنه بینالمللی شناخته شدهاند، مردم و منتقدین دایما آنها را با فیلمهای قبلیشان قضاوت میکنند و این مشکلآفرین میشود. در مورد محمد رسولاف که فیلمساز خوبی است، آینده نشان خواهد داد که آیا او میتواند فیلمهایی چون جزیره آهنی یا دستنوشتهها نمیسوزند و غیره در خارج بسازد؟ باید دید.
در مورد شرایط سینمای ایران، حقیقت گفت بالا و پایین زیادی داشته و طبیعی هم است.
در مورد بحث رفتارهای نژادپرستانه بادیگاردها در روبروی سلبریتیهای غیراروپایی (بهویژه آسیای شرقی) در فستیوال و فرش قرمز، حقیقت اظهار کرد در این مورد به خصوص من چیزی مشاهده نکردم و نشنیدم.





