بومیسازی فناوری تقطیر مولکولی در دانشگاه تهران؛ گامی استراتژیک برای استقلال در تولید مکملهای دارویی, گروهی از محققان دانشکده زیستشناسی دانشکدگان علوم دانشگاه تهران، به سرپرستی دکتر مهران حبیبی رضایی، استاد این دانشکده، موفق به طراحی و ساخت سامانه تقطیر مولکولی شدند که کارایی بالایی در صنایع دارویی و غذایی دارد.

این دستاورد برای نخستین بار در خاورمیانه محقق شده و میتواند به کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه مکملها منجر شود. اهمیت استراتژیک تقطیر مولکولی در صنعت مکمل دکتر حبیبی رضایی در تشریح کاربردهای این فناوری بیان کرد تقطیر مولکولی سیستمی پیشرفته برای جداسازی و استخراج ترکیبات متنوع از جمله دارویی، غذایی، پتروشیمی و شیمیایی است.

در حال حاضر ۵۴ نوع مکمل دارویی و غذایی وارداتی در کشور مصرف میشود که سالانه صدها میلیون دلار ارز را خارج از مرزها هدایت میکند. برندهای داخلی تولیدکننده مکمل، تنها ماده مؤثر را وارد کرده و فرآیندهای نهاییسازی را انجام میدهند، در حالی که تولید خودِ ماده مؤثر تا پیش از این در ایران و خاورمیانه محقق نشده بود.

مجموعه وسیعی از ترکیبات هدف این فناوری به گفته استاد دانشگاه تهران، طیف وسیعی از مواد شامل ویتامینها (A، B، C، D، E، K)، اسیدهای چرب (امگا ۳، ۶، ۹)، مینرالها (کلسیم، منیزیوم، آهن، روی)، استخراجهای گیاهی دارویی، ترکیبات بوتانیکال نظیر کافئین و کورکومین، ترکیبات منشأ دریایی مانند بتاکاروتن و هیدروکسی آپاتیت، و انواع آمینواسیدها در زمره مکملهایی قرار دارند که از طریق تقطیر مولکولی قابل تولید و خالصسازی هستند.

از میان این موارد، امگا ۳ و ویتامین E بیشترین تقاضای مصرفی را دارند. مکانیزم پیشرفته سامانه حبیبی رضایی توضیح داد محور اصلی فناوری تشکیل مکملها، مرحله تغلیظ است. کشورهای پیشرفته از سیستم تقطیر مولکولی در مقیاس صنعتی بهره میبرند که گونههای مختلفی با کارکردهای متنوع دارد. یکی از مدرنترین و پیچیدهترین این گونهها، سیستم تقطیر مسیر کوتاه است.

این سامانه بر پایه تبخیر تحت خلأ شدید عمل کرده و توانایی تفکیک و خالصسازی ترکیبات در مقیاس مولکولی و حذف انتخابی ناخالصیها را داراست. دانش فنی طراحی و ساخت تجهیزات جانبی این سیستم، پیش از این منحصر به تعداد معدودی از کشورها بود.

مسیر بومیسازی و نتایج حاصل در مقیاس پایلوت عضو هیأت علمی دانشگاه تهران افزود از آبانماه ۱۳۸۹ تیمی علمی-فنی متشکل از نزدیک به ۴۰ متخصص در رشتههای مهندسی شیمی، مکانیک، صنایع غذایی، شیمی و زیستفناوری با هدف بومیسازی دانش فنی ساخت این سامانه تلاش آغاز کردند. سرانجام در سال جاری، برای نخستین بار در خاورمیانه، طراحی و ساخت آن در مقیاس پایلوت با موفقیت محقق شد.

در سامانه طراحیشده در دانشکده زیستشناسی، محصول امگا ۳ در مقیاس پایلوت با موفقیت تولید گردید. در حال حاضر این سیستم در حال بهینهسازی شرایط فرایندی برای استخراج آلفا-توکوفرول (ویتامین E) و CBD است. مهدی طاعتی، فاطمه اشعاری و سجاد تاجدینی از دیگر همکاران این پروژه پژوهشی بودهاند.