پژوهشگران توری بیولوژی مولکولی شورای تحقیقات پزشکی در کمبریج با بهرهگیری از فناوری میکروسکوپ الکترونی کرایو، ساختار تجمعات پروتئینی در مغزهای اهدایی افراد مبتلا به زوال عقل فرونتوتمپورال را در وضوح اتمی بررسی کردهاند. این کار منجر به شناسایی پروتئین به عنوان عامل اصلی تشکیل تودههای آمیلوئید در حدود ده درصد از مواردی شد که تا پیش از این پروتئین مقصر ناشناخته باقی مانده بود.
زوال عقل فرونتوتمپورال ناشی از انحطاط لوبهای پیشانی و گیجگاهی مغز است که کنترل احساسات، شخصیت، حرکت، گفتار و درک واژهها را بر عهده دارد. این نوع زوال عقل معمولا در سنین پایینتر نسبت به بیماری آلزایمر آغاز میشود و بیشترین شیوع آن در گروه سنی چهل و پنج تا شصت و پنج ساله گزارش شده، هر چند میتواند افراد جوانتر یا مسنتر را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
دانشمندان پیش از این تصور میکردند پروتئین FUS در این زیرنوع از زوال عقل تجمع مییابد، اما تصاویر با تفکیک بالا از میکروسکوپ الکترونی کرایو نشان داد که تمام نمونههای ارزیابیشده ساختار اتمی یکسانی دارند که مربوط به پروتئین است، نه این یافتن یک عضو تازه در گروه کوچکی از پروتئینهای پراکندهکننده عصبی محسوب میشود.
دکتر بنجامین ریسکلدی فالکون، مدیر پروژه، بیان کرد این کشف درک ما از پایه مولکولی زوال عقل فرونتوتمپورال را دگرگون میسازد. اکنون که پروتئین کلیدی و معماری سهبعدی آن شناسایی شده، میتوانیم آن را برای توسعه ابزارهای تشخیصی و اپیهای هدفمند به کار بگیریم، همانند استراتژیهایی که اکنون برای آمیلوئید بتا و تاو در بیماری آلزایمر دنبال میشود.
دکتر استفان تتر، پژوهشگر ارشد تیم، افزود نتیجه غیرمنتظره بود زیرا پیش از این به عنوان عامل آغازین رشتههای آمیلوئید در بیماریهای انحطاط عصبی شناخته نشده بود و هیچ داده ساختاری از آن موجود نبود. فناوری کرایو-ایام درک ما از آسیبشناسی مولکولی زوال عقل و بیماریهای وابسته را به طور گستردهای متحول کرده است.
با وجود ثروت اطلاعاتی، چالش فنی در این روش محدودیت تعداد نمونههاست؛ تیم تنها قادر به بازبینی چهار مغز اهدا شده بوده است. با این حال، شناخت دقیق پروتئین و ساختارش اکنون امکان طراحی آسانهای پرشتاب برای پروفایلسازی صدها نمونه بیمار را فراهم میآورد تا گسترش و تنوع این تجمعات در جمعیت وسیعتر سنجیده شود.
از منظر بالینی، شناسایی افقهای تازهای برای بیومارکرهای خونی و تصویری گشوده است. امکان پیگیری تجمعهای این پروتئین در مایع مغزی و نخاعی میتواند تشخیص زودهنگام و تفکیک زیرنوعهای زوال عقل را تسهیل کند و پایهای برای طراحی داروهای مانع انباشت یا تسریع پاکسازی فراهم آورد.
برخی از بیماران زوال عقل فرونتوتمپورال همزمان دچار بیماری نورون حرکتی نیز میشوند که در آن کنترل تدریجی عضلات از بین میرود. در این مطالعه، دو نفر از اهداکنندگان مغز علائم هر دو بیماری را داشتند و محققان ساختار واحد را در نواحی مغزی مرتبط با بیماری نورون حرکتی نیز مشاهده کردند.
دکتر فالکون تأکید کرد حضور تودههای یکسان در دو فرد دارای هر دو بیماری، احتمال نقش مشترک این پروتئین در هر دو فرآیند را تقویت میکند. در حال حاضر تیم در حال بررسی است که آیا در بیماران مبتلا به بیماری نورون حرکتی بدون زوال عقل فرونتوتمپورال نیز تجمع وجود دارد یا خیر.
این پژوهش در مجله نیچر منتشر شده و نقطه عطفی در بیولوژی زیستی بیماریهای انحطاط عصبی محسوب میشود. نتایج نه تنها خلأ شناختی در ده درصد از موارد را پر کرده، بلکه نشان میدهد که تکنولوژیهای پیشرفته تصویربرداری میتوانند فرضیات دیرین را به چالش بکشند و مسیرهای درمانی نوین را باز سازند.
نگاه آینده نشان میدهد که با گسترش کوهورتهای مصرفی و توسعه آسانهای بالینی، امکان طبقهبندی دقیقتر بیماران بر اساس پروتئین مقصر، پیشبینی پاسخ به درمان و طراحی مشاوره ژنتیکی هدفمند برای خانوادههای در خطر فراهم خواهد شد. این پیشرفتها امید را برای تبدیل زوال عقل فرونتوتمپورال از بیماری بیچاره به حالتی قابل مدیریت و پیشگیری تقویت میکند.
حالتهای بالینی متنوع ناشی از تجمعهای نشان میدهند که درمانهای یکپارچه باید بر پایه زیستی دقیق هر زیرنوع طراحی شوند. تیمهای تحقیقاتی اکنون روی شناسایی مولکولهای کوچک و آنتیبادیهای قادر به عبور از حائل مغزی-خونی متمرکز شدهاند تا مانع انباشت سمی شوند یا پاکسازی آاتهای موجود را تسهیل کنند.
همکاری بین آزمایشگاههای بیولوژی ساختاری، نورولوژی بالینی و شرکتهای بیوتکنولوژیک در حال تسریع است تا از کشف مقطعی به راهبرد درمانی قابل انتقال برسد. بودجههای جدید از سازمانهای حمایتی بینالمللی برای گسترش کوهورتهای طولی و اعتبارسنجی بیومارکرهای مایع مغزی و نخاعی اختصاص یافته است.
از منظر بیماران و خانوادهها، این پیشرفت امید واقعی برای تشخیص زودتر، برنامهریزی مراقبت و دسترسی به درمانهای هدفمند در آینده نزدیک ایجاد میکند. پیگیری مداوم نتایج بالینی و مشارکت در مطالعات مشاهدهای میتواند مسیر توسعه درمان را کوتاهتر کند و کیفیت زندگی متضرران را بهبود بخشد.





