علم در نقش داور بی‌طرف حقیقت آن‌قدر ارزشمند است که آزادی عمل دانشمندان معیاری برای روشنفکری جوامع تلقی می‌شود. با این حال علم علاوه بر پنی‌سیلین، سایکلون‌بی را هم به جهان عرضه کرده است. به همین دلیل مردم اغلب همان‌قدر که خوا‌هان مواهب علم هستند از آن واهمه نیز دارند. برای جهت‌دهی بهتر علم به سمت خیر عمومی چه کاری می‌توان انجام داد و آیا دانشمندان باید مسئول پیامد‌های کار خود شناخته شوند؟
افسانه علم بی‌طرف و پیامد‌های آن
خطرات سوءاستفاده‌های تعصب‌آمیز از علم با افسانه‌ای فزونی می‌یابد که دانشمندان بهتر است وجود آن را تصدیق کنند افسانه علم بی‌طرف و بدون ارزشگذاری. این تصور که علم صورتی از دانش است که عاری از هر نوع سوگیری است باعث می‌شود پژوهش‌های علمی مرجعیت قاطع پیدا کنند. چنین توصیفی برای کسانی که مایل‌اند از علم سوءاستفاده کنند یا از آن به عنوان سلاح جنگی بهره ببرند حیاتی است.
تاریخچه اصلاح نژاد و سوءاستفاده از علم
چارلز داروین پیشگام اصلی نظریه تکامل معتقد نبود که فرا‌یند تکاملی انتخاب طبیعی لزوما به معنای پیشرفت تکاملی است. در حاشیه کتابش به خود یادآوری کرد که هرگز از کلمات برتر یا پست‌تر در توصیفاتش از حقایق طبیعی استفاده نکند. با وجود این داروین فرزند زمانه خود بود و از دیدگاه‌های متعصبانه و تحقیر‌آمیز در خصوص هم‌نوعانش حمایت می‌کرد. کتاب تکمیلی او تبار انسان رنگ و لعابی علمی به ایده‌های کسانی داد که برنامه‌های نژادپرستانه آشکار‌تری داشتند.
رشته اصلاح نژاد که توسط فرا‌نسیس گالتون عمه‌زاده داروین پایه‌گذاری شده بود، کاربرد‌های اجتماعی فرا‌یند انتخاب طبیعی را مد نظر قرار داد. گالتون و هم‌عصرانش پیشن‌هاد کردند که نژاد‌ها یا گونه‌های خونی مناسب‌تری وجود دارند و برای پیشرفت جامعه باید از علم برای استیلای این نژاد‌ها استفاده کنیم. در آغاز قرن بیستم در سراسر جهان شاهد ظهور انجمن‌های حامی اصلاح نژاد بودیم از جمله انجمن آموزش اصلاح نژاد که در سال ۱۹۰۷ پایه‌گذاری شد و حداقل دو نخست‌وزیر بریتانیا از آن حمایت کردند. دو سوم اعضای این انجمن را دانشمندان تشکیل می‌دادند.
این دیدگاه‌ها پیامد‌های مهمی در سیاست‌گذاری داشت. ایالت ایندیانای آمریکا اولین ایالتی بود که قانون عقیم‌کردن اجباری را برای افرادی تصویب کرد که بنا به تشخیص پزشکان کندذهن بودند. به مرور بیش از سی ایالت قوانین مشابه تصویب کردند و در نتیجه قبل از لغو قوانین در دهه ۱۹۸۰، ده‌ها هزار نفر عقیم شدند.
ادامه دیدگاه‌های اصلاح نژاد در دوران معاصر
در سال ۱۹۹۴ ریچارد هرنستاین و چارلز موری در کتاب منحنی زنگی داده‌های خود را در خصوص توزیع هوش بر اساس آی‌کیو در جامعه آمریکا منتشر کردند. این کتاب به دلیل نشان دادن هم‌بستگی میان نژاد و آی‌کیو اعتراضات شدیدی را در پی داشت. ابهام و عدم ارائه جزئیات دقیق سبب شد بتوانند از داده‌ها نتیجه بگیرند که بین نژاد و هوش رابطه علت و معلولی برقرار است.
جیمز واتسون یکی از پایه‌گذاران علم ژنومیک نیز به عقایدی نامعقول درباره اصالت ژن‌ها روی آورد. وی مدعی شد کندذهنی یک بیماری است و فناوری‌های ژنتیکی باید آن را درمان کنند. علم نمی‌تواند کندذهنی و تأثیراتش بر جهان را اندازه‌گیری کند؛ این ادعا‌ها ارزشی هستند و باید بررسی اخلاقی شوند نه آماری.
فناوری‌های جدید و چالش‌های اخلاقی
امروزه به ویژه در بحث‌های مربوط به ترابشریت و توان‌افزایی انسان، ایده ده درصد پایین وجود دارد. فناوری‌های جدید زیستی مانند اصلاح دقیق ژن‌ها و کریسپر/کس۹ ابزاری است برای رسیدن به انسان‌های کامل. این نوآوری‌ها بحثی را درباره اینکه آیا از نظر اخلاقی موظفیم چنین فناوری‌هایی را برای اصلاح نژاد افرادی که احتمالا در آینده جزء ده درصد پایین خواهند بود به کار ببریم، آغاز کرده است.
علم با ارزش‌ها عجین است
نکته این است که همه چیز به تفسیر ما از علم بستگی دارد و کل این تفسیر در چشم‌اندازی سوبژکتیو نمایان می‌شود. فیلسوف علم آلفرد بوم بیان می‌کند علم با ارزش‌ها عجین شده است. هر مرحله از فرا‌یند علمی از انتخاب موضوع پژوهش تا کسی که بودجه را دریافت خواهد کرد، مستلزم قضاوت‌های اخلاقی است. با اینکه لازمۀ روش علمی این است که نتایج مشابه و تکراری باشند، اما فرا‌یند تولید دانش علمی به آن اندازه که انتظار داریم منصفانه و معقول پیش نمی‌رود.
مسئله تعیین ناقص نظریه علمی با تکیه بر شواهد نیز وجود دارد. هلنا لانجینو این ایده را حفره نامید. سوگیری‌ها و ارزش‌ها معمولا به درون حفره‌های موجود در سوالات، داده‌ها یا نتیجه‌گیری‌های پژوهش نفوذ می‌کنند، به ویژه زمانی که در پژوهش‌ها پای منافع حساس و سرنوشت‌ساز بشری در میان باشد.
مقایسه با مفهوم عدالت
حوزۀ علم تنها حوزه‌ای نیست که به برخورداری از چنین مرجعیتی میل دارد. ایده عدالت نیز مانند علم در رؤیای بی‌طرفی فرو رفته است. جان رالز عدالت را اولین ویژگی مؤسسات اجتماعی می‌دانست. با وجود این هیچ‌یک از مفاهیم مربوط به عدالت هرگز کاملا از جهان به شدت مشروط بشری پا فرا‌تر ننهاده‌اند. وقتی صحبت از امور بشری باشد، بی‌طرفی رؤیایی غیر‌ممکن است.
مسئولیت مشترک دانشمندان و جامعه
پژوهشی که کوین الیوت و همکارانش در سال ۲۰۱۷ انجام دادند نشان داد که دانشمندانی که به موضوعات هم‌سو با ارزش‌های خود می‌پردازند از نظر مردم اعتبار کمتری دارند، اما بسته به اینکه همان ارزش‌ها مقبول ما هم باشد یا نه، این تأثیر متفاوت خواهد بود. نظر‌سنجی دانشگاه آکسفورد در سال ۲۰۲۳ نشان داد که در طول پاندمیک اعتماد به تلاش دانشمندان در جهت خیر عمومی افزایش یافته، به ویژه در حوزۀ فناوری‌های ژنتیکی که این عدد به چهل و پنج درصد رسید.
پروفسور آیسون وولارد به نکته مهمی اشاره کرد نگرش‌های افراطی، اعم از حامی یا ضد‌علم، ربط وثیقی دارند به تمایل افراد به اینکه باوری راسخ به درک خودشان از علم داشته باشند، آن هم با وجود دانش اندکی که از طریق کتاب‌خواندن صرف به دست آورده‌اند. وولارد اظهار می‌دارد شاید راهبرد بهتر این باشد که بکوشیم مغایرت‌ها میان آنچه مردم می‌دانند و آنچه باور دارند می‌دانند را حل‌وفصل کنیم.
تدابیر حفاظتی و نقش اخلاق
در مواجهه با نوآوری‌های چالش‌برانگیز اخلاقی از کریسپر/کس۹ گرفته تا هوش مصنوعی، اگر دانشمندان نمی‌توانند کاملا بی‌طرف باشند، چه وظیفه مراقبتی‌ای نسبت به کسانی دارند که ممکن است تحت تأثیر پژوهش‌های آن‌ها قرار گیرند؟ در مورد علم اصلاح نژاد، بزرگ‌ترین خطر در تفسیر سوگیرانه نظریه‌ای ناقص است. تدابیر حفاظتی باید مراقب فضا‌های تجاری و سیاسی باشند که مترصد سوءاستفاده از تحریف ایده‌های علمی هستند. بخشی از مسئولیت بر عهده دانشمندان است، اما قسمت اعظم آسیب‌ها از بخش خصوصی ناشی می‌شود که از نظارت کافی برخوردار نیست.
آنچه از دانشمندان و سازمان‌های مربوطه باید انتظار داشته باشیم این است که در طول فرا‌یند پژوهش فرصت‌هایی برای تأیید و تشخیص عامل عدم قطعیت وجود داشته باشد. بسیاری از دانشمندان کاربلد هم‌اکنون این کار را انجام می‌دهند. اذعان به وجود این شکاف‌ها به صورت شفاف باید اجباری شود. ما منابعی برای بررسی دقیق ارزش‌ها و سوگیری‌های موجود در علم داریم حوزۀ اخلاق یکی از آن‌هاست، تبادل نظر و دموکراسی مشارکتی از موارد دیگر. این‌ها ابزار‌هایی برای نظارت بر تلاش‌های علمی‌اند و باید حمایت گسترده‌تری دریافت کنند.
تلاش فوق‌العاده‌ای نیز لازم است تا ما افراد عادی نیز تشویق شویم رخنه‌های ذهنی خودمان و خطرات پرکردن این رخنه‌ها با تعصبات یا آرزو‌هایمان را بپذیریم و تشخیص دهیم، چراکه فقط دانشمندان نیستند که لازم است در تولید دانش مسئولانه رفتار کنند؛ ما نیز باید در قبال نحوۀ تفسیرمان از یافته‌های علمی مسئولانه عمل کنیم.
