تاریخچه قهوه از افسانههای اتیوپی تا تبدیل شدن به محبوبترین نوشیدنی جهان, ریشههای دقیق قهوه همچنان در هالهای از ابهام بसर میبرد. اگرچه مشخص نیست چه کسی برای نخستین بار دانههای این گیاه را دم کرد، اما افسانههای متعدد و جذابی در باب کشف آن وجود دارد. افسانه چوپان خالد و کشف در اتیوپی مشهورترین این روایات به قرن نهم میلادی در اتیوپی بازمیگردد.
گفته میشود یک چوپان به نام خالد متوجه شد که بزهایش پس از خوردن نوعی میوه قرمز در کوهستان، بیش از حد پرانرژی و ناآرام شدهاند. او این دانهها را به یک راهب محلی برد، اما راهب از آنها خوشش نیامد و دانهها را در آتش انداخت. بلافاصله عطر دلانگیزی از دانههای برشتهشده به مشام رسید و پس از آسیاب کردن و دم کردن آنها در آب جوش، نخستین فنجان قهوه متولد شد.
با وجود جذابیت این داستان، هیچ مدرک معتبری از وجود آن پیش از قرن هفدهم میلادی یافت نشده است؛ از این رو محققان معتقدند این روایت بیشتر یک افسانه محلی است تا یک واقعیت تاریخی. شواهد اولیه در متون پزشکی اسلامی برخی پژوهشگران فرضیه دارند که قهوه قرنها پیش از این در آفریقا مصرف میشده و قبایل بومی از جمله اجداد قوم گالا در اتیوپی، از دانههای آن در غذاهای خود بهره بردهاند، هرچند سند تاریخی معتبری در این زمینه وجود ندارد.
اولین شواهد مستند و کتبی از مصرف قهوه در آثار زکریای رازی، پزشک و شیمیدان ایرانی قرن نهم میلادی (قرن سوم هجری) مشاهده میشود. وی در متون پزشکی خود از مادهای به نام بُنّ که به میوه قهوه اشاره دارد، و نوشیدنی بُنچام سخن میگوید و مینویسد این نوشیدنی برای افراد گرممزاج سودمند است، هرچند میل جنسی را کاهش میدهد.
ابنسینا، طبیب مشهور قرن یازدهم میلادی، نیز در کتاب قانون به قهوه اشاره کرده و آن را نوشیدنیای با خاصیت ضدبو، پاککننده پوست و موثر بر تقویت ذهن معرفی کرده که احتمالاً اولین ثبتشده قهوه به عنوان یک محرک است. گسترش در جهان اسلام و ظهور قهوهخانهها قهوه با سرعت در جهان اسلام رواج یافت. صوفیان یمنی از آن برای افزایش تمرکز در عبادات شبانه استفاده میکردند.
این نوشیدنی در سال ۱۴۱۴ میلادی به مکه رسید و از یمن به مصر منتقل شد، جایی که نخستین قهوهخانههای قاهره تأسیس گردیدند. این مکانها به مراکز اجتماعی تبدیل شدند که مردم در آنجا گرد هم میآمدند، بازی میکردند و اخبار و داستانها را به اشتراک میگذاشتند.
با وجود محبوبیت، برخی مقامات مذهبی قهوه را شبیه به مشروبات حرام میدانستند و تلاشهایی برای ممنوعیت آن صورت گرفت، اما از آنجا که نام قهوه در قرآن نیامده بود، این ممنوعیتها لغو گردید. قهوهخانهها به جمعیابی روشنفکران برای گفتوگو در مورد سیاست و مسائل اجتماعی تبدیل شدند، که باعث شد حکومتهای عثمانی چندین بار تلاش کنند آنها را تعطیل کنند، اما قهوه مسیر خود را ادامه داد.
گیاه قهوه عربیکا که در اصل در کوههای یمن در شبهجزیره عربستان رشد میکند ورود قهوه به اروپا و شکست انحصار قهوه از دو مسیر به اروپا راه یافت یکی از امپراتوری عثمانی و دیگری از بندر مخا (موکا) در یمن از طریق دریا. در قرن هفدهم، شرکتهای هند شرقی انگلیس و هلند به تجارت قهوه در خاورمیانه علاقهمند شدند. در ابتدا مصرف قهوه در اروپا با سوءظن روبرو بود و به آن نوشیدنی شیطانی میگفتند به دلیل منشأ اسلامی آن.
گفته میشود در حدود سال ۱۶۰۰ میلادی، پاپ کلمنت هشتم برای مشروعیتبخشی به قهوه در میان مسیحیان، آن را غسل تعمید داد. این عمل انحصار فرهنگی مسلمانان بر قهوه را به چالش کشید. با آغاز قرن هجدهم، بریتانیا، فرانسه و هلند بذرهای قهوه را به مستعمرات خود در اندونزی، هند، سریلانکا و کارائیب بردند و بازار جهانی قهوه از خاورمیانه به اروپای غربی منتقل و تحت سلطه تجار اروپایی درآمد.
پاپ کلمنت هشتم فردی بود که در ترویج قهوه در غرب و میان مسیحیان نقش ایفا کرد قهوه در دنیای امروز محبوبیت و چالشهای آینده امروزه قهوه یکی از پرمصرفترین نوشیدنیهای جهان محسوب میشود و تحقیقات علمی متعدد به مزایای سلامتی آن اشاره دارند. برخی مطالعات نشان میدهند که قهوه میتواند از بیماری آلزایمر پیشگیری کرده و طول عمر را افزایش دهد.
کارشناسان با این حال هشدار میدهند که کشت قهوه چالش زیستمحیطی جدیای است و تغییرات اقلیمی میتواند باعث کاهش شدید تولید آن در آینده شود. از این رو، برای حفظ پایداری این صنعت، راهحلهای پایدارتر برای کشت و تجارت قهوه در نظر گرفته شده است. قهوه یکی از پرمصرفترین نوشیدنیهای جهان محسوب میشود
