تأثیر فرزندپروری بر جوانسازی مغز چرا داشتن فرزندان بیشتر از پیری مغز جلوگیری میکند؟, استرس، خستگی و مسئولیتهای سنگین بزرگسازی فرزندان اغلب باعث میشود والدین احساس کنند سالها به سنشان اضافه شده است. با این حال، یک مطالعه علمی جدید نتایجی شگفتانگیز منتشر کرده است تجربه والدین شدن در برابر فرآیند پیری مغز محافظت میکند، بهویژه در کسانی که چند فرزند دارند.

مطالعه گسترده بر روی ۳۸ هزار بزرگسال گروهی از محققان با استفاده از اسکنهای مغزی نزدیک به ۳۸ هزار مشارکتکننده از بانک اطلاعات زیستی بریتانیا (UK ) دریافتند که داشتن تعداد بیشتری فرزند با افزایش اتصال در سراسر مغز مرتبط است. این افزایش بهاختصاص در شبکههای مسئول کنترل حرکات و پردازش احساسات بدنی مشاهده شده است.

نکته مهم این است که دقیقاً همین شبکهها هستند که با پیشرفت سن دچار کاهش اتصال میشوند؛ بنابراین فرزندپروری میتواند در برابر این افتهای سنی، یک مکانیزم محافظهکارانه ایفا کند.

آورام هولمز، استاد روانپزشکی در دانشکده پزشکی راتگرز، توضیح میدهد مناطقی که در اثر افزایش سن دچار کاهش ارتباطات عملکردی میشوند، در والدینی که فرزندان بیشتری دارند، افزایش اتصال نشان میدهند. این تیم تحقیقاتی متشکل از دانشمندان دانشگاه ییل و موسسات دیگر، اسکنهای مغزی ۱۹,۹۶۴ زن و ۱۷,۶۰۷ مرد در بازه سنی ۴۰ تا ۷۰ سال را به دقت تجزیه و تحلیل کردهاند.

تأثیر ماندگار فرزندپروری بر ساختار مغز مادران و پدران اگرچه تغییرات موقتی مغزی ناشی از بارداری در زنان از قبل شناخته شده بود، اما این تحقیق نشان میدهد که خودِ فرآیند فرزندپروری میتواند اثرات بیولوژیکی ماندگاری بر کارکرد مغز داشته باشد که در هر دو جنس (مادران و پدران) یکسان مشاهده میشود.

هولمز تأکید میکند به نظر میرسد نه تنها بارداری، بلکه محیط مراقبتی و پرورشی نیز در این تغییرات نقشی اساسی دارد، چرا که این اثرات در پدران نیز به وضوح قابل مشاهده است. معمولاً با افزایش سن، ارتباطات درون شبکههای حسی-حرکتی تضعیف میشود، اما محققان الگوی معکوسی را در والدین با فرزندان بیشتر رصد کردند اتصال در شبکههای حسی و حرکتی، که مسئول پردازش حرکات و احساسات بدنی هستند، تقویت شده بود.

این اثر به صورت تجمعی (دوز-وابسته) ظاهر میشود؛ یعنی هرچه تعداد فرزندان بیشتر باشد، تغییرات مغزی نیرومندتر است. فرزندپروری یک دوره تحولی کلیدی در طول عمر یافتههای منتشر شده در مجله آکادمی ملی علوم (PNAS) دلایل بیشتری بر این نکته فراهم میآورند که والدین شدن تنها یک نقش موقت اجتماعی نیست، بلکه یک تحول حیاتی بزرگ است که پیامدهای بیولوژیکی عمیق و ماندگار دارد.

مشابه نوجوانی و پیری که به عنوان دورههای حیاتی رشد شناخته میشوند، فرزندپروری نیز به نظر میرسد یکی از این بازههای تحولی مهم باشد که در آن مغز انعطافپذیری عصبی بالایی دارد و قادر است اتصالات جدیدی شکل دهد. ارتباطات اجتماعی غنیتر و سلامت بدنی بهتر محققان دریافتند که داشتن فرزندان بیشتر با افزایش چشمگیر تعاملات اجتماعی همبستگی دارد.

والدینی با خانوادههای پرجمعیت، روابط اجتماعی قویتری گزارش دادند، اعتماد بیشتری به دیگران داشتند و مراوده بیشتری با دوستان و اقوام برقرار میکردند. بهویژه در میان مردان، داشتن فرزندان بیشتر با افزایش قدرت عضلانی دست مرتبط بود؛ شاخصی که نشاندهنده سلامت مغزی و پیشبینیکننده استقلال در سالهای سالمندی محسوب میشود. آیا فرزندپروری هزینه خستگیها را بپردازد؟

این نتایج با باورهای رایج مبنی بر اینکه فرزندپروری تنها منبع استرس و فرسودگی است، در تضاد است. در حالی که چالشهای فراوانی وجود دارد، این تحقیق نشان میدهد والدین شدن میتواند از طریق افزایش فعالیت بدنی، تعاملات اجتماعی پیچیده و تحریکهای شناختی مداوم، مغز را تقویت کند.

محققان دلایل متعددی را مطرح میکنند اول، فرزندپروری یک فعالیت حسی-حرکتی بسیار فعال است؛ نگهداشت، تکاندادن، حمامدادن و غذا دادن به کودک، سیستمهای حسی متنوعی را به کار میاندازد که توضیح میدهد چرا اتصال در مناطق حسی و حرکتی افزایش یافته است. دوم، والدین به طور مداوم در پردازش نشانههای غیرکلامی کودکان مشغولاند که در طول زمان، شبکههای بصری، لمسی، شنوایی و شناختی را تقویت کرده و از افت شناختی سنی جلوگیری میکند.

مراقبت از دیگران کلید اصلی حفظ سلامت مغز این مطالعه ثابت نمیکند که افراد بدون فرزند در وضعیت نامطلوبی قرار دارند یا داشتن فرزند تنها راه حفظ سلامت مغز است. عوامل زیادی نظیر تحصیلات، ورزش، تغذیه و تعاملات اجتماعی بر پیری مغز تأثیرگذارند.

نکته کلیدی این است که پژوهش بر اهمیت فرآیند مراقبت از دیگران و تأثیر آن بر رشد عصبی تأکید دارد؛ یافتی که فراتر از والدین بیولوژیکی، والدین فرزندخوانده، پدربزرگها، مادربزرگها و هر کسی که نقش مراقبتی دارد را نیز در بر میگیرد.

هولمز در پایان میافزاید اگر آنچه مشاهده کردهایم ناشی از تعاملات اجتماعی و حمایت اجتماعی ناشی از فرزندپروری است، پس میتوانیم از همین فرآیندها در زمینههای دیگر زندگی نیز بهرهمند شویم.