نزدیک به بیست و چهار سال پیش دایانا بیانچی با میکروسکوپ به قطعهای از تیروئید یک زن نگاه کرد و مشاهدهای شگفتانگیز داشت. اگرچه بیمار کروموزوم XX داشت، اما درخشش کروموزومهای در بافت تیروئید او قابل مشاهده بود. بیانچی میگوید بخشی از تیروئید این زن به طور کامل مذکر بود.
این محقق فرض کرد که علت حضور کروموزومهای، بارداریهای قبلی این زن با جنینهای نر بوده است. سالها پیش سلولهای جنین در مقطعی از رحم خارج شده و در تیروئید و تقریبا تمام اندامهای دیگر مادر مستقر شده بودند. این سلولها هویت و کارکرد سلولهای زنانه اطراف خود را گرفته بودند تا بتوانند همزمان کار کنند. بیانچی با تعجب بیان کرد تیروئید او به طور کامل توسط سلولهای پسرش بازسازی شده بود.
این پرونده منحصر به فرد نیست. تقریبا در هر بارداری، از هفتههای چهار یا پنج، جنین تکههایی از خود را به بدنی که در آن رشد میکند میفرستد. این رسوبات در قلب، ریهها، سینهها، روده بزرگ، کلیهها، کبد، مغز و سایر بافتها یافت شدهاند. سلولها میتوانند دههها یا حتی تمام عمر باقی بمانند، رشد کنند، تقسیم شوند و در بدن میزبان ادغام شوند.
جی. لی نلسون از مرکز سرطان فرد هچینسون در سیاتل میگوید تقریبا میتوان این پدیده را مهمترین روش تکاملی برای پیوند عضو دانست. میکروکایمریسم رایجترین راه است که سلولهای ژنتیکی یکسان در دو بدن به طور همزمان بالغ میشوند.
مبادله دوطرفه و انتقال بین نسلی
این انتقالات دوطرفه هستند. با عبور سلولهای جنینی به بافتهای مادر، تعداد مقداری از سلولهای مادر نیز به بافتهای جنین مهاجرت میکنند و میتوانند تا بزرگسالی باقی بمانند. به همین دلیل، مبادله ژنتیکی چندین بار در طول زندگی رخ میدهد.
برخی محققان معتقدند افراد موزاییکهای مینیاتوری از بسیاری از اقوام خود را از طریق زنجیره بارداری در درون خود حمل میکنند خواهر و برادر بزرگتر، مادربزرگ مادری، یا دایی و خالههایی که مادربزرگ قبل از تولد مادر آنها باردار شدهاند. گویی شما کل خانواده خود را در درون خود حمل میکنید.
هر کسی که جنینی را حمل کرده است، حتی برای زمان کوتاهی، و هر کسی که در رحم زندگی کرده، از این پدیده تحت تأثیر قرار میگیرد. پستانداران دیگر مانند موش، گاو و سگ نیز در این میراث سلولی شریکاند. با این حال، سینگ سینگ وی ایمنولوژیست و متخصص اطفال در بیمارستان کودکان سینسیناتی میگوید سلولهای قرضگرفته شده همیشه در نقاط یکسان یا به همان تعداد ظاهر نمیشوند. در بسیاری موارد غلظت آنها نزدیک به یک در یک میلیون است، سطوحی که برای بسیاری از سنجشهای بیولوژیکی در مرز تشخیص قرار دارد.
نقش در سلامت و بیماری
برخی دانشمندان استدلال میکنند که سلولهای پراکنده و ناسازگار نمیتوانند اثرات معناداری داشته باشند. حتی در میان محققان میکروکایمریسم، فرضیهها درباره عملکرد این سلولها بسیار بحثانگیز است. با این حال، بسیاری از متخصصان معتقدند این سلولها فقط مسافران غیرفعال نیستند، بلکه در دریای ژنومی دیگران سرگردانند. آنها موجودات ژنتیکی نزدیک در یک اقامتگاه خارجی هستند با انگیزههای تکاملی که ممکن است با انگیزه صاحبخانه در تضاد باشد و بر جنبههای زیادی از سلامت تأثیر بگذارند حساسیت به بیماریهای عفونی یا خودایمنی، موفقیت در بارداری و احتمالا حتی بر رفتار.
محققان اکنون نکاتی را کشف کردهاند که نشان میدهد این سلولهای سرگردان چه کارهایی انجام میدهند. مطالعات بر روی موشها مشخص کرده که میکروکایمریسم ارثی نوزادان میتواند به تنظیم دقیق سیستم ایمنی آنها کمک کند و بدن را در برابر عفونتهای ویروسی مقاوم سازد. با بالا رفتن سن، سلولهای مادر میتوانند به تحمل جنینهای بعدی کمک کنند تا آنها را به جای تهدیدی ناشناس، مهمان خیرخواهم بدانند.
ویلیام بورلینگهام متخصص پیوند در دانشگاه ویسکانسین میگوید میکروکایمریسم ارثی میتواند توضیح دهد که چرا برخی مطالعات نشان دادهاند افراد در پذیرفتن اعضای از مادر بهتر از پدر عمل میکنند. او در دهه ۱۹۹۰ یک بیمار پیوند کلیه را درمان کرد که داروهای سرکوبکننده ایمنی را ناگهانی قطع کرده بود، حرکتی که باید منجر به رد اندام میشد. اما بیمار خوب بود، چون کلیه از مادرش گرفته شده بود و سلولهای مادر تا آن زمان در خون و پوست او در گردش بودند. وقتی بدن با بافت پیوندی روبرو شد، تازهواردان را بیشتر به مثابه خود شناخت.
حتی سلولهای جنینی که در بارداری به درون مادر میروند میتوانند سلامت کودک را تقویت کنند. دیوید هیگ زیستشناس تکاملی در هاروارد معتقد است این سلولها برای استخراج بهینه منابع از مادر در نقاط گوناگون مستقر میشوند در مغز برای جلب توجه بیشتر، در پستان برای تحریک تولید شیر بیشتر و در تیروئید برای جذب حرارت بیشتر بدن. این سلولها ممکن است با باروری مادر مرتبط باشند و فاصله بین زایمانها را افزایش دهند تا مراقبت بیشتری به نوزاد برسند. نمایندگان جنین میتوانند به مثابه خبرنگار برای فرزندان آینده در همان رحم خدمت کنند.
اگر جنینهای بعدی رابطة زیادی با خواهر و برادران بزرگتر خود تشخیص ندهند، ممکن است به جای گذاشتن منابع برای خواهر و برادران آینده که پدر آنها متفاوت است، زمان جذب مواد مغذی از مادر را حریصانهتر کنند.
مزایا و مخاطرات برای مادران
شناسایی مزایای میکروکایمریسم برای مادران دشوارتر بوده است. یکی از احتمالات این است که هرچه سلولهای جنینی کاملتر به بدن مادر نفوذ کنند، مادر بهتر میتواند بافت جنین را تحمل کند و احتمال سقط یا زایمان پرخطر کاهش یابد. در واقع، میتوان این را بیمهنامه یک کودک برای مادر دانست.
هرچه فرد با همسر شبیهتر باردار شود، عوارض بارداری مانند پیشاکلامپسی نادرتر میشود. وقتی مادران فرستادههای سلولی را برای نوزادان میفرستند، ممکن است بتوانند اختلال خواب کودک را کاهش دهند یا خشمگی او را مهار کنند.
میکروکایمریسم همیشه مهربانه نیست
نلسون و محققان دیگر کشف کردهاند که احتمال ابتلا به برخی بیماریهای خودایمنی در درازمدت در زنان دارای سلولهای جنینی بیشتر است، احتمالا چون سلولهای فرزندان پس از زایمان به نادرست توسط برخی اندامها به مثابه مهاجمان ناخواسته بررسی میشوند. در آزمایشهای موشها شواهدی یافت شده که سلولهای میکروکایمریک جنین میتوانند آنتیبادیهایی تشکیل دهند که به سلولهای مادر حمله کنند. با این حال، موضوع پیچیدهتر است. نلسون میگوید فکر نمیکنم آنها بازیگران بدی باشند. او و همکارانش کشف کردهاند که سلولهای جنینی گاهی در برابر خودایمنی محافظت میکنند که منجر به کاهش برخی بیماریها مانند آرتریت روماتوئید در طول بارداری و مدتی پس از آن میشود.
در عرصههای دیگر نیز سلولهای جنینی هم به مادر کمک میکنند و هم صدمه میزنند، یا اصلا نه آسیبی و نه کمکی ندارند. سلولهای مشتق از جنین در بافتهای قلبی موشهایی که حملات قلبی داشتهاند، در لوزالمعده موشهای دیابتی تازه مادر شده، در تومورهای انسانی و زخمهای سزارین دیده شدهاند. اما دانشمندان مطمئن نیستند که سلولهای خارجی عامل آسیب هستند یا خیر.
پاسخ دادن به این سوال دشوار است، چون مطالعه سلولهای میکروکایمریک چالشبرانگیز است. این سلولها در همه ما وجود دارند، اما نادرند و بیشتر در بافتهای داخلی غیرقابل دسترس نهاناند. محققان نمیتوانند بگویند که سلولها به طور فعال در مکانهای از پیش تعیین شده مستقر میشوند، توسط سلولهای مادر به اندامهای خاصی کشیده میشوند، یا فقط جریان طبیعی خون را به مثابه رسوبات رودخانه جستجو میکنند.
همچنین توافق نظری در مورد مقدار میکروکایمریسم که یک بدن میتواند تحمل کند وجود ندارد. با این حال، اگر این سلولها نقشی در خودایمنی یا تومورها داشته باشند، ظرفیت بالقوه درمانها بسیار زیاد خواهد بود.
بورلینگهام میگوید یک گزینه ممکن تزریق سلولهای مادر به بیماران پیوند عضو است که میتواند مانند سفیران کوچک، بدن را به پذیرفتن بافتهای تازه ترغیب کند. درمانهای الهامگرفته از میکروکایمریسم میتوانند به کاهش بار ناشی از بارداریهای پرخطر کمک کنند که به نظر میرسد بسیاری از این درمانها توسط بدن مادر تشکیل شدهاند که پاسخ ایمنی تهاجمی نامناسبی را ایجاد میکند. ویژگیهای بنیادین این سلولها حتی میتواند به محققان در طراحی درمانهای بهتر برای بیماریهای ژنتیکی در رحم کمک کند.
با این حال، پیش از اجرای این دیدگاهها باید به برخی سوالات پاسخ داده شود. محققان شواهدی کشف کردهاند که سلولهای میکروکایمریک از منابع گوناگون گاهی با یکدیگر رقابت میکنند یا حتی در تلاش برای تسلط جانشین یکدیگر هستند.
اگر همین پویایی در درمانهای آتی رخ دهد، پزشکان باید مواظب باشند که کدام سلولها را و در چه زمانی به افراد معارفه میکنند. مسئله اساسیتر اینکه دانشمندان تا کنون نمیتوانند بگویند چند سلول میکروکایمریک برای تأثیر بر سلامت یک فرد خاص لازم است، آغازیهای که تعیین میکند این درمانهای نظری تا چه حد امکان تحقق عملی دارند.
با وجود این عدم قطعیتها، کارشناسانی وجود دارند که بر اهمیت احتمالی میکروکایمریسم اصرار میورزند. آنها اشاره میکنند که این سلولها به قدری پایدار، فراگیر و از نظر تکاملی باستانی هستند که باید اثری داشته باشند. این حقیقت ساده که به آنها اجازه میدهد در حالی که رشد و تحول میکنند برای دههها باقی بمانند، میتواند چیزهای زیادی در مورد ایمنی و شناخت ما از خود به ما بیاموزد. بیانچی که خود پسری دارد میگوید این واقعیت تصور من از آنچه هستم را تغییر میدهد و باعث میشود فکر کنم هیچگاه بدون فرزندم نیستم و او نیز بدون من نیست.
پیشاکلامپسی یا مسمومیت حاملگی از بیماریهای خطرناک دوران بارداری است که معمولا پس از هفته بیستم با افزایش فشار خون تشکیل میشود. مادری که فشار خون بالا در بارداری داشته باشد ممکن است به پیشاکلامپسی نیز دچار شود. مسمومیت حاملگی تنها به معنی بالا رفتن فشار خون نیست.





