سیاست خارجی، برقراری ارتباط با سایر کشورها، رفع تحریمها و موانع صادرات و واردات از یک سو و انتظارات سنگین از دولت چهاردهم برای اجرای سیاستهای مهار تورم از سوی دیگر، دولت را با چالشهای بزرگی روبرو کرده است.
طبقه متوسط ایران که کارشناسان آن را رکن اصلی رشد و گسترش کشور میدانند، در شرایط بحرانی قرار دارد و نگرانی وجود دارد که این طبقة به طور کامل حذف شود. ناصر ذاکری، کارشناس ارشد رشد و گسترش اقتصادی، در پاسخ به سوالاتی درباره پیامدهای کوچک شدن طبقة متوسط و راهکارهای احیای آن، تحلیلهای خود را ارائه داد.
در حال بازگشت به نظام اربابراعیتی هستیم
ذاکری گفت از منظر تئوریک، ابعاد قشر متوسط جامعه و ابزارهای سنجش آن اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر جریان گسترش سالم در کشور شکل بگیرد، قطعا به افزایش طبقة متوسط منجر میشود. پیش از شکلگیری جریانهای گسترشمحور، جوامع ما از نوع اربابراعیتی بودند.
او افزود در جامعه اربابراعیتی، گروهی ارباب بودند و بچههای آنها نیز از بدو تولد امتیازاتی دریافت میکردند. رعیتیها در طبقة پایین قرار داشتند و به ندرت امکان جهش و ارتقای سطح اجتماعی برای آنها وجود داشت. اما با آغاز جریان گسترش، طبقة متوسطی به تدریج شکل گرفت و نخبگانی از طبقات متوسط و ضعیف توانستند رشد کنند و پیشرفت نمایند.
این کارشناس ارشد گسترش اقتصادی تأکید کرد رشد طبقة متوسط اهمیت بسیار زیادی دارد، هرچند که لزوما به معنای رشد اقتصاد نیست. متاسفانه برخی سیاستهای دولتها اگرچه در افزایش نرخ طبقة متوسط موثر بوده، اما سیاستهای کلی آنها گسترشگرایانه نبوده است. نگاه به آمارها نشان میدهد که طبقة متوسط به تدریج در حال حذف شدن است.
ذاکری ادامه داد این اتفاق تنها در ده سال اخیر رخ نداده، بلکه ریشه در دوره زمانی طولانیتری دارد، اما در سالهای اخیر شدت آن افزایش یافته است. حذف طبقة متوسط میتواند در سالهای آینده به یکی از بزرگترین موانع گسترش در کشور تبدیل شود. برای شکلگیری جریان گسترش، نیاز به طبقة متوسط شهری داریم که بتواند هزینه آموزش فرزندان را بپردازد و سطح تفکر و فرهنگ آنها به سمت نوسازی جامعه حرکت کند.
او با اشاره به آمارهای کنکور گفت اکثریت رتبهها و رشتههای خوب کشور را فرزندان خانوادههای مرفه کسب کردهاند که نشان میدهد حتی فرصتهای آموزشی برای شکلگیری طبقة متوسط از دست رفته است. تعداد زیادی از دولتها در شکلگیری وضعیت حاضر سهم داشتهاند.
طوفان فقر از پنجره شکسته مسکن وزیدن گرفته است
ذاکری در ادامه بیان کرد متاسفانه هیچگاه سیاستگذاری مناسب برای رشد و گسترش طبقة متوسط نداشتهایم و حتی از ذوب شدن آن حس خطر نکردهایم. سیاستهای نادرست دولتها در سالهای اخیر باعث شده جمعیت مستأجر در شهرها به شدت افزایش یابد. بیش از ۴۰ درصد جمعیت شهری مستأجر هستند و حتی در روستاها هم جمعیت مستأجر افزایش یافته است. این موضوع نشاندهنده گسترش فقر در جامعه است؛ به عبارتی طوفان فقر از پنجره شکسته مسکن وزیدن گرفته است.
این تحلیلگر مسائل اقتصادی تصریح کرد سیاستگذاریهای نادرست در حوزه مسکن باعث افزایش جمعیت فقیر در شهرنشینی شده و طبقة متوسطی که باید موتور گسترش کشور باشد، به حالت رعیتی بازگشته است. در دهه ۱۳۲۰ اربابراعیتی در قالب زمینهای کشاورزی وجود داشت که با اصلاحات ارضی از بین رفت. اکنون این اتفاق در قالب زمینهای شهری رخ داده؛ گروهی مالک زمینهای شهری شدهاند و گروهی رعیتی و مستأجر.
ذاکری با اشاره به افت مشارکت در انتخابات گفت حتی افت شدید مشارکت مردم در انتخابات تحت تأثیر همین پدیده است. جامعهای که طبقة متوسط قوی داشته باشد، از مسائل معیشتی فراتر رفته و نگاه سیاسی بهتری دارد. وقتی جامعه دچار مسائل اولیه معیشت باشد، مشارکت در انتخابات مفهوم سازندهای پیدا نمیکند. فریب انتخاباتی در جامعهای که طبقة متوسط بیشتری دارد کمتر رخ میدهد.
او در پایان تأکید کرد متاسفانه در طول سالهای اخیر سیاستهای فقرزدایی مورد بیمهری قرار گرفته و تنها شعار داده میشود. تا وقتی رونق اقتصادی در کشور حاکم نباشد، نمیتوان از فقرزدایی انتظار داشت. با یارانه دادن نمیتوان فقرزدایی کرد؛ فقرزدایی یعنی اشتغال و رونق اقتصادی. در شرایطی که حتی از صادرات هم نمیتوانیم پولمان را به راحتی بگیریم، رونق اقتصادی شکل نمیگیرد. نگاه برخی سیاستمداران به رشد اقتصادی کم است و در راستای دفاع از منافع ملی باید رشد اقتصادی را ارتقا دهیم.





