به گزارش خبرگزاریهای علمی، تیمی از محققان ژاپنی در آزمایشی پیشگمانه موفق شدند نشان دهند که موشهای آزمایشگاهی تحت شرایط خاص قادرند خود را در آینه بشناسند و رفتار تمیز کردن لکهای را روی بدنشان انجام دهند که تا پیش از این تنها در موجوداتی نظیر دلفینها، شیرها و شاهینها مشاهده میشد. این یافته که در ژورنال معتبر نیورون منتشر شده است، مرزهای شناختی بین موجودات گنده و حیوانات هوشمند بزرگتر را به چالش کشیده و سوالات بنیادینی در مورد ماهیت خودآگاهی در جهان حیات مطرح میکند.
مکانیزم تست آینه و چالشهای کلاسیک
روشنکم که تست خودشناسی آینهای (MSR) نخستین بار توسط چارلز داروین به عنوان ایدهای نظری مطرح شد و سپس در دهه ۱۹۷۰ میلادی توسط روانشناس آمریکایی گوردون گالوپ جونیور به عنوان پروتکل استاندارد برای سنجش خودآگاهی بصری در حیوانات غیرانسانی تدوین گردید. منطق آزمون بر پایه این استوار است که اگر حیوانی بتواند با دیدن بازتاب خود در آینه، به نشانهای مصنوعی روی پوست یا پوستی خود –مانند لکه رنگی یا برچسب– توجه کند و سعی در بازدید یا تمیز کردن آن نماید، سطحی از خودآگاهی و پردازش شناختی پیشرفته دارد. با این حال، منتقدان مداما بر این نکته تأکید داشتهاند که این آزمون نیرومندانه به گونههایی وابسته است که پوشش حسی بصری دارند؛ برای مثال سگها اگرچه میتوانند بوی خود را از بوی دیگران تفکیک کنند، اما در آزمون MSR ناکام میمانند، زیرا انگیزه بصری برای تعامل با لکه روی بدن ندارند.
جزئیات رفتار موشها در مواجهه با بازتاب
در مطالعه حاضر، کلیه موشهای مشارکتکننده رفتار یکسانی برای گذراندن آزمون نشان ندادند. تنها آن موشهایی که پیش از آزمایش با آینه آشنایی داشته و در محیطی با همکفسایانی تیرهپوست زندگی میکردند، وقتی لکهای سفید با ابعاد میان ۰.۶ تا ۲ سانتیمتر مربع روی سرشان قرار گرفت، شروع به مراقبت شدید از آن ناحیه کردند. نکته حائز اهمیت این بود که اگر رنگ لکه با رنگ پوست موش همخوانی داشت، حیوانها به طور کامل از آن بیتوجهی میکردند، که دلیلی بر تشخیص مبتنی بر بینایی است. علاوه بر این، وقتی ابعاد لکه به ۰.۲ سانتیمتر مربع کاهش یافت، حتی با تضاد رنگی بالا، موشها قادر به شناسایی آن نبودند. جان یوکوزه، نویسنده اول مقاله، توضیح میدهد ما مجبور بودیم حجم زیادی جوهر روی سر موشها بگذاریم و محرک لمسی ناشی از جوهر به حیوان کمک کرد تا لکه را از طریق بازتاب آینه تشخیص دهد، در حالی که شامپانزهها و انسانها برای چنین تشخیصی نیازی به محرکهای حسی اضافه ندارند.
پیشینه اجتماعی و توسعه مدارهای عصبی
تحلیلهای ژنتیکی و عصبی یک لایه عمیقتر از کشف را فاش کرد. محققان زیرمجموعهای از نورونها را در هیپوکامپ شناسایی کردند که در لحظه شناخت خود در آینه فعال میشوند و نقش مستقیمی در تشکیل و نگهداری عکس بصری از خود ایفا میکنند. وقتی این نورونها از کار افتادند، موشها دیگر رفتار تمیز کردن خود را در مواجهه با آینه آغاز نکردند. جالبتر از آن، یک زیرمجموعه مجزا از همین نورونها هنگام مشاهده موش دیگری با پوست و ظاهر مشابه فعال میشد، اما در حضور موشهای سفیدپوست غیرفعال ماندند. این یافته نشان میدهد که برای بروز خودآگاهی در موش، تجربه اجتماعی در میان همنسلان مشابه پوستی الزامی است؛ موشهایی که از جمع جدا شده بودند یا تنها با موشهای سفیدپوست بزرگ شده بودند، در آزمون MSR هیچ واکنشی از خود نشان ندادند. تاکاشی کیتامورا، نویسنده ارشد، میافزاید این نورونهای خودپاسخدهنده دوباره فعال شدند وقتی موشها در معرض موشهای دیگر از همان نژاد قرار گرفتند، که با یافتههای قبلی در مغز انسان همسو است، جایی که سلولهای هیپوکامپال نه تنها در مواجهه با خود، بلکه در دیدار با افراد آشنایی نظیر والدین نیز فعال میشوند.
یک جنبه گمشده در بحثهای پیشین این است که خودآگاهی تنها به وجود یک بازتاب بصری خلاصه نمیشود، بلکه نیازمند یک بستر غنی از تعاملات اجتماعی و حسی است که مغز را برای ساخت من مجازی آماده سازد. در مورد موشها، ترکیب تجربه آینه، همزیستی با همنسلان مشابه و محرک لمسی لجهای، یک مثلث ضروری را شکل میدهد که گرهی شناخت خود را باز میکند. این دیدگاه نوین به ما یادآوری میکند که هوش حیوانات را نمیتوان تنها با آزمونهای استاندارد سنجید، چرا که هر گونه ای ادراکی خاص خود را دارد و ابزارهای سنجش باید با آن جهان همسو باشند.
آینده پژوهشها و سوالات بازمانده
خودشناسی غیرانسانی همچنان یکی از رازهای بزرگ علوم اعصاب است که ممکن است هرگز به طور کامل حل نشود، اما محققان از نتایج حاصل راضیاند و برنامههای گستردهای برای گامهای بعدی دارند. آنها قصد دارند بررسی کنند که آیا موشها میتوانند در صورت مجازیبودن لکه –مثلا با استفاده از فیلترهای واقعیت افزوده یا بازتابهای تغییر یافته در آینه– همچنان تغییرات را در تصویر خود شناسایی کنند یا خیر. همچنین، نقش دیگر نواحی مغز در پردازش نشانههای بصری و شکلگیری مفهوم خود هدف قرار خواهد گرفت. این مسیرها میتواند نه تنها درک ما از تکامل شناخت را عمیقتر کند، بلکه بینشهای نوینی برای طراحی سیستمهای هوش مصنوعی با خودآگاهی ماشینالگو فراهم آورد.
در جمعبندی، این پژوهش نشان میدهد که مرز هوش و خودآگاهی در جهان حیات بسیار تر از پیشفرضهای کلاسیک است. موشها، با تمام حقارت ظاهری، با فراهمآوردن شرایط اجتماعی و حسی مناسب، تواناییای را نشان دادند که تا دیروز مختص موجودات بزرگمغز شناخته میشد. این کشف نه تنها کتابهای علوم اعصاب را بازنویسی میکند، بلکه ما را به بازتعریف مفهوم هوش در طیف گسترده حیات دعوت میکند، جایی که هر گونه با منطق جهان خود، راهکاری برای شناخت من مییابد.





