۱۰ میلیون نفر از جمعیت فعال ایران فاقد پوشش تأمین اجتماعی؛ چالشهای اقتصاد غیررسمی, اقتصاد ایران در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات دچار پدیده اقتصاد غیررسمی شدهاند و بخش قابل توجهی از اشتغال در این حوزهها بهشمار مشاغل غیررسمی میروند.
بر اساس گزارشی که معاونت بازدیدهای اقتصادی اتاق تهران منتشر کرده، تعداد زیادی از کارگاهها و واحدهای اقتصادی که دستمزد کارکنان را بهصورت نقد پردازش میکنند، فاقد حساب بانکی بوده و وظایف مالیاتی خود را انجام نمیدهند.
آمارهای جهانی و جایگاه ایران در اشتغال غیررسمی گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۲ میلادی نشان میدهد که اشتغال غیررسمی نزدیک به ۶۰ درصد از کل اشتغال در ایران را در بر میگیرد. این گزارش بیان میکند که سهم اشتغال غیررسمی برای زنان ۶۳ درصد و برای مردان ۵۸ درصد است، در حالی که میانگین جهانی روند معکوس را نشان میدهد.
ر در مناطق روستایی ایران در اقتصاد غیررسمی مشغول به کار هستند، در حالی که این نرخ برای مناطق شهری حدود ۵۰ درصد برآورد میشود.
سطح اشتغال غیررسمی در بخشهای مختلف اقتصاد و بر اساس سطح تحصیلات متفاوت است. بخش کشاورزی با ۷۸ درصد بیشترین سهم اشتغال غیررسمی را دارد. همچنین دوسوم اشتغال در صنعت و نیمی از اشتغال در خدمات در زمره مشاغل غیررسمی قرار میگیرند.
نظارت ضعیف و اثرات بر اقتصاد رسمی از آنجا که واحدهای غیررسمی در سامانههای دولتی ثبت نمیشوند، اطلاعات دقیق و شفافی از حجم و فعالیتهای آنها وجود ندارد که به معنای فقدان نظارت مؤثری از سوی نهادهای رسمی است.
در بخش رسمی مردان ۴۱.۶ درصد و زنان ۳۶.۶ درصد سهم را دارند، اما در بخش غیررسمی زنان با ۶۳.۴ درصد بیشترین سهم را به خود اختصاص دادهاند. اقتصاددانان معتقدند که اگرچه بخش غیررمنی منبع مهم معیشت در کشورهای در حال توسعه است، اما میتواند با ایجاد رقابت ناعادلانه — به دلیل فرار از هزینههای مقرراتی و مالیاتی — پایههای اقتصاد رسمی را تضعیف کند و باعث از بین رفتن مشاغل رسمی شود.
برخی دیدگاهها اقتصاد غیررسمی را ذخیرهای از انرژی کارآفرینی میدانند که با کاهش مقررات میتواند رشد را تحریک نماید، در حالی که نگاه دیگران بر مزایای ناعادلانه ناشی از فرار مالیاتی و عدم رعایت قوانین تمرکز دارد.
