پیگیری خبرنگاران از مسئولان به اختصاصی سخنگوی دولت برای یافتن جزئیات بیشتری از دهک بندی خانوارها و تشخیص این که چطور خانوارهای مشمول یارانه شناسایی می شوند، جهت برگزاری نشستی با نوشته «مطرح رصدخانه رفاه ایرانیان» به میزبانی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی شد. نشستی که اطلاعات قابل توجهی را در رابطه نحوه برسی خانوارها اراعه کرد.

یکی از سوال‌های مهم درمورد این پایگاه اطلاعاتی، این می بود که هر خانواده بر پایه چه معیارهایی در یک دهک درآمدی قرار می‌گیرد که کارشناسان در این نشست آمار دهک های گوناگون پایگاه رصد رفاه ملی ایرانیان را اراعه کردند.

مطابق گزارش‌ها، از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۸ پایگاه رفاه ایرانیان مطالعاتی انجام داد که تبدیل حذف تعدادی از خانواده‌ها از فهرست یارانه‌بگیران شد؛ این عمل تا سال ۱۳۹۸ ادامه یافت، اما به سه دهک بالای درآمدی تعلق نگرفت. در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، با تصمیم دولت و در قالب اصلاحات قانونی، برخی از افرادی که مجدد مشمول شده بودند، به سیستم پرداخت یارانه بازگشتند.

با این حال، در قانون بودجه سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، او گفت و گو حذف یارانه دهک‌های بالای درآمدی مجدد نقل شد. این نوشته هم چنان در قانون بودجه ۱۴۰۴ نیز وجود دارد. در نتیجه، تعامل دولت و مجلس با مردم در این عرصه تا بحال به طوری بوده که جامعه در نوعی بلاتکلیفی قرار داشته و نارضایتی از این حالت ادامه دارد در حالی که تا این مدت هم اشکار نیست که حذف دهک‌ها در سال آینده قطعی است یا سیاست جدیدی جانشین خواهد شد.

تقسیم جامعه به دهک و صدک

پایگاه رصد رفاه ایرانیان برای تقسیم بندی خانوارها و شناسایی سه دهک بالای درآمدی، بر پایه شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی، به گفتن اقشار برخوردار شناخته خواهد شد. بر همین مبنا، جامعه به ۱۰ گروه تقسیم می شوند که در هر گروه ۱۰ درصد جامعه جای می گیرند، اما بازدید حالت مالی در سطح این دهک ها متوقف نمی شوند و حتی هر کدام از آنها به گروه های ۱۰ دسته ای جزئی تر تقسیم می شوند.

طی ۵ ماه قبل از سال ۱۴۰۴، ضمن حذف کامل خانوارهای واقع در دهک دهم، چندین دفعه در اخبار و حرف های های مسئولان نوشته حذف سه گروه بالای دیگر در این لیست نیز نقل شده است، یعنی دهک ۷، ۸ و ۹، در حالی که این نوشته نیز چندین دفعه از سوی احمد میدری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفتن شده که شاخص قطعی و مشخصی که بتوان بر پایه آن مردم را به درستی در دهک های اشکار گروه بندی کرد وجود ندارد.

بازدید های میدانی نیز نشان داده است که شاخص های موقتی یا غیر حقیقی نیز بر دسته بندی افراد تاثییر گذار بوده است، اما در این گزارش تلاش می شود ابتدا در رابطه شاخص های مربوط به دهک بندی گروه ها اطلاعاتی اراعه و سپس دغدغه ها و چالش های پیش روی مردم در کنار مسئولان نقل شود.

پایه و مبنا اولیه اطلاعات پایگاه رصد رفاه ملی ایرانیان از مرکز آمار ایران دریافت می شود، بر همین مبنا آمار به طور خام بوده و نبوده است دسترسی به اطلاعات در اختیار نهادهایی همانند سازمان امور مالیاتی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، ای نماد، ثبت نشدن کامل اطلاعات مالی، ملکی و بانکی افراد در سامانه های دولت، خودداری مردم از اراعه اطلاعات شفاف مالی، قاچاق و هراس مردم از تاثیرگذاری اطلاعات دقیق بر روال زندگی و معیشت آنان در کامل نبودن این اطلاعات تاثییر گذار بوده است.

اما بازدید این اطلاعات خام نیز خالی از لطف نیست و می توان به آن نگاه تحلیلگرانه داشت، رصدگران پایگاه رصد رفاه ملی ایران بر پایه شاخص‌های داده‌های بانکی(پردازش شاخص‌های سامانه شاپرک)، ماشین، ملک، پشتیبانی‌ها، سلامت، حقوق و بازار بورس انجام می گیرد و مدام بر نسبی و ناکامل بودن آنها نیز اصرار می شود.

به حرف های این رصدگران برخی شاخص ها همانند بیماری خاص، بازنشستگی، تحت حمایتسازمان های حمایتی بودن و زنان سرپرست خانوار امتیاز مثبت به سود خانوارها به شمار می آید و می تواند در حالت یارانه دریافتی آنان موثر باشد.

یکی از نتایج به دست آماده از بازدید همین شاخص‌ها در قالب داده‌های هزینه و درآمد مربوط به سال ۱۴۰۳ رقم های قابل توجهی را نشان می دهد که بر این مبنا اعداد مربوط به هزینه سالانه هر دهک بدین ترتیب است:

دهک ۱: ‌۵,۹۱۹,۹۱۹ معادل پنج میلیون و ۹۱۹ هزار و ۹۱۹ ریال

دهک ۲: ‌۹,۷۶۱,۸۸۸ معادل ۹ میلیون و ۷۶۱ هزار و ۸۸۸ ریال

دهک ۳: ‌۱۲,۳۷۱,۶۹۷ معادل ۱۲ میلیون و ۳۷۱ هزار و ۶۹۷ ریال

دهک ۴: ‌۱۶,۲۷۴,۸۸۸ معادل ۱۶ میلیون و ۲۷۴ هزار و ۸۸۸ ریال

دهک ۵: ‌۱۷,۷۰۶,۵۱۳ معادل ۱۷ میلیون و ۷۰۶ هزار و ۵۱۳ ریال

دهک ۶: ‌۱۹,۶۷۳,۱۶۶ معادل ۱۸ میلیون و ۶۷۳ هزار و ۱۶۶ ریال

دهک ۷: ‌۲۲,۳۹۶,۰۹۷ معادل ۲۲ میلیون و ۳۹۶ هزار و ۹۷ ریال

دهک ۸: ‌۲۷,۷۵۳,۸۸۶ معادل ۲۷ میلیون و ۷۵۳ هزار و ۸۸۶ ریال

دهک ۹: ‌۳۳,۵۳۲,۷۲۳ معادل ۳۳ میلیون و ۵۳۲ هزار و ۷۲۳ ریال

دهک ۱۰: ‌۶۳۲,۸۲۳,۲۵۰ معادل ۶۳۲ میلیون و ۸۲۳ هزار و ۲۵۰ ریال

نگاهی به همین آمار نشان می دهد که از دهک یک تا ۹، هزینه و درآمد متوسط خانوارهای شهری خطی و ملایم افزایش یافته؛ شکاف بین هر دهک به طور معمول در محدوده ۲ تا ۵ میلیون ریال است. این یعنی این گروه‌ها (از فقیرترین تا پردرآمدهای متوسط)، در یک پیوستار اقتصادی به نسبت متصل قرار دارند.

بین دهک نهم ۳۳ میلیون ریال تا دهک دهم ۶۳۲ میلیون ریال یک پرش ۱۹ برابری دیده می‌شود. این فاصله نشان از تمرکز شدید ثروت در یک دهک دارد و در روبه رو قسمت بزرگی از مصرف و قوت خرید کل جامعه نزد کمتر از ۱۰ درصد جمعیت است.

از نظر دیگر ناکامی پیوستگی اقتصادی در این آمار حاکی از آن است که دهک دهم از نظر الگوی هزینه، در بازارهای متغیری نسبت به بقیه فعالیت می‌کند از خرید دارایی‌های لوکس، اندوخته‌گذاری‌های کلان تا برخورداری از خدمات خاص.

درواقع، برخلاف تصورات که دهک دهم و نهم را به‌گفتن بخشی از «اقشار پردرآمد» یکسان می‌بیند، بازدید داده‌ها مشخص می کند که دهک دهم اتفاق‌ای یک‌قول‌تک‌نشین است، یعنی فاصله‌اش حتی از دهک نهم نیز زیاد زیاد است. این اختلاف در هیچ ۲ دهکی دیگر حتی نزدیک هم تکرار نشده است. بین دهک‌های پایین، فاصله‌ها فقط چند درصد یا چند صد هزار ریال است، اما اینجا جهش، به معنی واقعی، «نجومی» است.

حذف سه دهک با پشتوانه چه اطلاعاتی؟

شکاف شدید درآمدی بین دهک دهم با دهک های قبلی خود یعنی دهک ۹ و دهک ۸ گویای آن است که به راحتی نمی توان دو دهک ۸ و ۹ را با الگوهای سنجشی جاری شناسایی و از فهرست یارانه بگیران کنار گذشت چون شاخص های جاری اطلاعات دقیقی از وسع و توان مالی گروه ها اراعه نمی کند ولی به آسانی می توان فاصله اقتصادی دهک ها را حتی با بازدید یک شاخص فهمید شد.

در این شرایط، سوالی که نقل می شود این است که چطور می توان این سه دهک را از لیست یارانه بگیران به آسانی حذف و درآمد ناشی از آن را نصیب گروه های پایین تر کرد.

مسئله دلنشین آنکه کل یارانه پرداختی دولت به مردم به طور ماهانه بیشتر از ۲۵ همت است و با حذف سه دهک بالای جامعه (سه گروه ۸.۵ میلیون نفری) فقط پنج همت صرفه جویی انجام می گیرد و دولت هم چنان برای تامین بیشتر از ۲۰ همت دیگر باید حساب و کتاب و دخل و خرج خود را تنظیم کند.