به گزارش اسای، برای هزاران سال، درازای پهنهای از سازههای خاکی و استحکامات سنگی که به طور جامع به نام دیوار بزرگ چین شناخته میشوند، شاهدی بر نبوغ معماری و اقتدار سیاسی سلسلههای متعاقب بر خاک این سرزمین بودهاند.
تحلیل نقش پوستههای زیستی در حفظ میراث
وضعیت شگفتانگیز باقیمانده بودن این اثر تاریخی ناشی از تصادف نبوده، چرا که تلاشهای گسترده حفاظتی و مرمتی طی عقاید انجام گرفته تا محققان و بازدیدکنندگان همزمان بتوانند از شگفتیهای باستانی برای نسلهای آتی ستایش کنند.
با این حال، مطالعه تازهای که توسط تیمی مشترک از محققان چین، ایالات متحده و اسپانیا انجام شده، میتواند به گرهگشایی یک چالش در میان حفاظتکنندگان محیط زیست و میراث فرهنگی کمک نماید؛ چالش مربوط به تهدیدها و مزایای ناشی از رشد موجودات زنده بر روی بافتهای گرانبهای تاریخی است.
تشکیل و عملکرد پوستههای زیستی
گلسنگها، باکتریها، قارچها، خزهها و گیاهان ریز دیگر که به صورت جمعی تحت عنوان پوسته زیستی شناخته میشوند، بر روی تقریبا هر سطح معدنیای توانایی استقرار و رشد دارند و لایههایی با ضخامت چند میلیمتری تا چند سانتیمتری را شکل میدهند.
برخی کارشناسان نگراناند که فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی ناشی از فعالیت این موجودات، نوعی بیولوژیک هوازدگی ایجاد کرده و یکپارچگی ساختارهای زیرین را به خطر بیندازند؛ از این رو استدلال میکنند که برای پایداری بناهایی چون دیوار بزرگ چین، ضروری است این لایهها حذف گردند.
در مقابل این دیدگاه، شواهد علمی نشان میدهد که پوستههای زیستی نقشی بنیادین در محافظت از خاک در برابر فرسایش باد و باران ایفا میکنند و همزمان در نقش سپر و هم در نقش دربند برای خاک و سنگ زیرین عمل میکنند.
بنابراین، اگر این پوششهای زنده قادرند سطوح طبیعی را در برابر فرسودگی مصون دارند، منطقا میتوانند در قبال ساختارهای مصنوعی نیز به عنوان سپرهای زنده و فعال کنند.
میدانبررسی گسترده در نواحی خشک
تیم محققان برای کسب بینش عمیقتر در باره شرایط خاصی که در آن پوستههای زیستی میتوانند از بقای میراث باستانی حمایت کنند، با تمرکز بر بخشهایی از دیوار که در اقلیمهای خشکتر قرار گرفتهاند، بازدید میدانی گستردهای را روی ۶۰۰ کیلومتر از این سازه درازجراء اجرا کردند.
آنچه به طور رایج به عنوان یک دیوار واحد شناخته میشود، در واقع مجموعهای پیوسته از قلعها، برجهای نیر، و سنگرها است که توسط حاکمان متوالی از نزدیک قرن هفتم پیش از میلاد تا دورههای پسین ساخته شده تا مرز شمالی قلمروی خود را تثبیت نمایند.
بخشهای مشهور در امتداد رشتهکوهها، مانند ماران سنگی، پیچ و خم و پرارتفاع به نظر میرسند؛ با این حال، تعداد بسیاری از قطعات کهنتر دیوار از خاک رسدار که در بافتهای چوبی ریخته شده و به سنگی سخت تبدیل گردیده، شکل گرفتهاند.
درمناطق خشک مانند صحرای گوبی، لایههای متناوب ماسه، شن و شاخههای درختچههای تماریسک به کار رفته تا سازهای محکم و مقاوم برآید.
یافتههای کلیدی پژوهش
زمان بر بخش زیادی از این قطعات کهن مهربان نبوده، چرا که باد و بارانهای گاهبهگاه بخشهای وسیعی را تا پایهها تحلیل بردهاند. از ساختارهای خاکی باقیمانده که مورد مطالعه تیم قرار گرفت، بیش از دوسوم سطح از سوی سیانوباکترها و خزهها پوشانده شده بود، با گونههای گلسنگی که دیوار را بافدهاند.
محققان دریافتند که بخشهایی از دیوار که زیر پوشش جوامع گیاهی و میکروبی بودهاند، دچار تخلخل کمتری شده و در مقایسه با بخشهای فاقد پوسته زیستی، میزان فرودنشینی و فرسایش کمتری را تجربه کردهاند.
اگرچه ریشهها و رشتههای خزهها و گلسنگها میتوانند میزان مشخصی آسیب بیاورند، اما دلایل حاکی از آن است که توانایی این موجودات در اتصال ذرات و افزایش استحکام بافت، بر هر خطری که برای استقرار کلی ساختمان تشکیل میدهند، چیره شده است.
کارشناسان در گزارش خود تأکید دارند به همین دلیل، کارکرد محافظتی پوستههای زیستی که با کاهش پذیری فرسایش همراه است، بسیار برتری دارد بر تخریب بالقوه ناشی از هوازدگی بیولوژیکی و باید به عنوان اولویت در حفاظت از میراثهای خاکی تلقی گردد.
نکته قابل توجه در این میان، تطبیقپذیری این پوششهای طبیعی با نوسانات اقلیمی است؛ پوستههای زیستی با تنظیم رطوبت و دمای سطح دیوار، از انقباض و انبساط ناگهانی ناشی از تغییرات هواشناسی جلوگیری کرده و در نتیجه، پدیدههای ترک خوردگی و پوستپوستگی را به شدت کاهش میدهند، مزیتای که روشهای مرمتی سنتی با مواد سیمانی فاقد آن هستند.
با توجه به تحولات اقلیمی جهانی که تهدیدی جدی برای ربودن هزاران سال تاریخ انسانی از میان ما ایجاد کرده، نسلهای آتی خوشحال خواهند بود که یک پوشش طبیعی و خودمختار میتواند در نگهداشتن یکی از گنجینههای بزرگ معماری جهان یاریرسان باشد، بدون نیاز به مداخله مداوم انسانی و هزینههای گزاف نگهداری.
این پژوهش با جزئیات کامل در مجله معتبر ساینس ادوانسز منتشر شده و افقهای نوینی را در مدیریت پایدار میراثهای فرهنگی خاکی در سطح جهان گشوده است.





