دکتر فرشاد مومنی، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی و رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد، در نشستی با عنوان شراکت ملی و باز‌سازی ظرفیت دولت بر ضرورت شراکت ملی و باز‌سازی ظرفیت دولت برای خروج از شرایط پیچیده تأکید کرد.
اهمیت توان‌مندی همکاری، ده‌ها برابر از رقابت بیش‌تر است
مومنی به نقل از آدام اسمیت در کتاب ثروت ملل گفت اسمیت تنها یک بار از دست نامرئی نام برده و برای کارکرد آن ۳۲ قید گذاشته است، اما در این سرزمین مطلب دست نامرئی به رها کردن همه چیز تقلیل داده شده است. اسمیت بر عدالت اجتماعی، اعتماد کامل بین مردم و حکومت و بر لیاقت‌گرایی تأکید داشته که از قواره‌های کلیشه‌ای اقتصاد خارج است.
وی افزود اسمیت در کتاب ثروت ملل بیش از ۸۰ بار به نهاد‌ها و اصلاح نهادی اشاره کرده، در حالی که در ایران روایتی از او به عنوان اقتصاددان نهادگرا وجود ندارد. کتاب ثروت ملل محوریت معجزه همکاری است و از نظر اسمیت، توان‌مندی برای همکاری ده‌ها برابر از رقابت مهم‌تر است. مثال عددی اسمیت نشان می‌دهد که کارخانه مبتنی بر همکاری بازده‌ی ۴۸۰۰ سنجاق در روز دارد در حالی که کارخانه غیر‌همکار تنها ۲۰ سنجاق تولید می‌کند.
قواعد همکاری را مراعات کنید
افراد تصمیم به قربت می‌کنند و افترا می‌گویند، کم نداریم
مومنی با انتقاد از دستکاری آمار‌های رسمی توسط حاکمان، گفت به جای بازی با اعداد، قواعد همکاری را مراعات کنید. برندگان جایزه نوبل اقتصاد در کتاب چرا ملت‌ها ناکام می‌شوند نشان داده‌اند که کشور‌ها زمانی ناکام می‌شوند که رفتار‌های حکومت از ملت اعتمادزدایی کند. ما افرادی داریم که با افترا و تصمیم به قربت فکر می‌کنند جامعه را پشتیبانی می‌کنند، در حالی که اگر آگاه شوند چه دستاوردی را با چه اندوخته‌ای معاوضه می‌کنند، اوضاع متفاوت خواهد بود.
تأثیرگذاری تهدید خارجی تابع شرایط داخلی است
وی با اشاره به سخنان امام خمینی درباره ماجرای طبس، گفت درجه نفوذ اراده تهدید خارجی تابع استحکام خانه است. وقتی رابطه مردم و حکومت در قله باشد، تهدیدات بی‌اثر می‌مانند. ما در یک قرن سه جنبش اجتماعی فرا‌گیر برای خروج از باطل گسترش نیافتگی داشته‌ایم، اما دستاورد‌های آن‌ها در فاصله کوتاه‌ی عقیم مانده است. این موضوع نیازمند گفتگو‌های علمی و منظم در سطح نخبگان است.
در ۳۵ سال قبل، بیش از ۷۰ بار شوک درمانی کردیم و ناکام شدیم
مومنی با استناد به کتاب چرا ملت‌ها ناکام می‌شوند گفت انتخاب متحدان استراتژیک نادرست و انتخاب سیاست‌های غلط دو منشای اعتمادزدایی از ملت هستند. در ۳۵ سال گذشته سیاست شوک درمانی بیش از ۷۰ بار آزموده شده و هر بار با شکست روبرو شده است. عدم توجه به شکست‌ها حکایت از گره خوردن این بازی با یک سری منافع دارد. متحدان استراتژیک، سوداگران بی‌رحم، رباخواران، دلال‌ها و واردات‌چیان هستند که مبنای خانه بزرگ را تهدید می‌کنند.
در بازی نرخ ارز، تجربه ۱۴۰۱ را پیش چشمان بیاورید
مومنی به مقامات ارشد کشور خطاب کرد بازی نرخ ارزی که آغاز شده، تجربه ۱۴۰۱ را یادتان باشد. از آقای رئیس‌جمهور، وزیر اقتصاد و رئیس بانک مرکزی می‌خواهم گزارشی سه صفحه‌ای ارائه دهند که بر پایه آن، انتظار چه اتفاقاتی از یکسان‌سازی نرخ ارز دارند و چه دستاوردی وجود دارد. آیا می‌توان درباره ۸۵ می‌لیون نفر تصمیم گرفت و گزارشی در دفاع از آن منتشر نکرد؟
همه زیان می‌کنیم
این استاد دانشگاه پرسید آیا مقامات تضمین می‌کنند این بازی با نرخ ارز با تمام مفاسد و بحران‌ها تا همین حد بسنده کند؟ من آن‌ها را به مناظره زنده در تلویزیون دعوت کردم. فهرست فاجعه‌های انسانی، اجتماعی و محیط زیستی، به جانب ابعاد بین‌ریختی نهاد‌های خانواده، دولت و بنگاه‌های تولیدی را نقل می‌کنم و می‌پرسم چه لطفی دارد که خانواده‌ها را دچار آشفتگی کنید؟ وقتی سیاست تورم‌زا در دستور کار قرار می‌گیرد، تمام قرارداد‌ها متزلزل می‌شود، نهاد خانواده در بحران طلاق، جامعه در ناهنجاری‌ها و دولت در مشروعیت‌زدایی و تخلیه منابع قرار می‌گیرد. همه زیان می‌کنیم.
در دولت پزشکیان اندازه افزایش نرخ ارز، چند هزار برابر نرخ ارز سال‌های جنگ است
مومنی سوال کرد چرا کی که ده‌ها بار آزموده شده و تنها واردات‌چیان، رباخواران و دلال‌ها را چاق‌تر و گرفتاری‌های دولت و خانوار‌ها را بیش‌تر کرده، مجدد تکرار می‌شود؟ در همین چند ماه، اندازه افزایش نرخ ارز چند هزار برابر نرخ ارز سال‌های جنگ است. چرا این قدر همه چیز از دستتان در رفته است؟
آقای پزشکیان! با این افزایش نرخ ارز، چشم‌انداز شش ماه آینده چیست؟
وی گفت دولتی در سال‌های جنگ هشت ساله در برابر دشمن بیرونی ایستاد و از نرخ ارز محافظت کرد، نه اینکه نرخ ارز مقدس بود، بلکه قوت خرید زحمت‌کشان ایران مقدس بود. آقای پزشکیان که برای ایشان احترام قائل هستم، بگویند با این کار‌ها در مورد قیمت ارز، بنزین و کالا‌ها، چشم‌انداز شش ماهه چیست؟ انتظار چه دستاوردی دارند و اگر محقق نشد، چه کسی پاسخگو است؟ چرا تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز این قدر غیر‌شفاف است؟
چرا در مورد تعطیلی‌ها، اصل ماجرا را به مردم نمی‌گویید؟
مومنی با انتقاد از نحوه خبررسانی تعطیلات سراسری هفته قبل، گفت هر روز در رسانه‌ها می‌گویند کشور به علت سرما تعطیل شده! چرا اصل ماجرا را به مردم نمی‌گویید؟ این سرما، سرمایی نیست که ما توانایی نداشته باشیم. کاش مسئولان در صف‌های خرید مایحتاج شرکت می‌کردند تا ببینند مردم چه می‌گویند. وقتی مقامات می‌گویند بخش بزرگی از بحران ریشه در ماینینگ دارد، چرا شفاف حقیقت را به مردم نمی‌گویند؟ مبنای گفتگو از شراکت، بر صدق و اعتماد است. در شرایط خطیر منطقه‌ای، مردم باید به شما اعتماد کنند. چطور می‌شود تصمیم می‌گیرید تولیدکنندگان تعطیل شوند، اما به بانک‌ها نمی‌گویید مطالبات منفعت اقساط معوق را متوقف کنند؟
می‌گویید تولیدکننده باید تعطیل کند اما نمی‌گویید در مورد نرخ منفعت، دستمزد‌ها و بیمه و مالیات چه کند؟
مومنی پرسید مگر می‌شود به تولیدکننده بگویید تولیدت را متوقف کن، اما نگویید در مورد دستمزد نیروی کار، بیمه و سازمان مالیاتی باید چه کرد؟ آیا به آن‌ها هم می‌گویید مطالباتشان را متوقف کنند؟ چرا کشوری که داعیه استقلال‌خواه‌ی دارد، همه فشار‌ها را بر دوش تولیدکنندگان می‌گذارد؟ چرا تحت سختی، مالیات بر مفت‌خوری، ثرو‌های رانتی و رباخواری را جدی نمی‌گیرید؟ فقط زورتان به تولیدکنندگان می‌رسد؟ ستون فقرات استقلال ملی و عدالت اجتماعی، تولیدکنندگان هستند.
نام این بحران ساختاری، سقوط و افول کیفیت تصمیم‌گیری را ناترازی گذاشته‌اند!
با لفظ ناترازی از اتفاق ناکامی سیاست‌گذاری، تاریخ‌زدایی می‌کنید
وی گفت نام این بحران ساختاری را ناترازی نهاده‌اند! ناترازی برای کسانی است که مغازه‌ای را با چرتکه اداره کنند. شما با یک پدیده پیچیده و چندبعدی روبرو هستید که ریشه‌های عمیق دارد. با گفتن لفظ ناترازی از ناکامی سیاست‌گذاری تاریخ‌زدایی می‌کنید. سیاست‌های غلطی را برای اداره کشور در دستور کار گذاشته‌اید که کمر ما را شکسته است. نام آن ناترازی نیست، بلکه فقدان ظرفیت نرم‌افزاری بایسته در ساختار قوت است. با مسئله همانطور که هست روبرو شوید، این‌گونه همه سود می‌بریم.
راه نجات، باز کردن راه شراکت همه مردم است
ناکامی سیاست‌گذاری را جدی بگیرید
مومنی افزود در وضعیتی که اسرائیل آتش به پا می‌کند و سوریه را با خاک یکسان کرده و به سمت یمن رفته و تهدید‌های ایران دارد، باید راه نجات را بیابیم. بر اساس آخرین دستاورد‌های اندیشه توسعه، راه نجات برانگیختن عزم همگانی از طریق باز کردن راه برای شراکت همه مردم در سرنوشت خود و به ویژه شراکت دانایان برای ترقی کیفیت تصمیم‌گیری‌هاست. این ناکامی سیاست‌گذاری را جدی بگیرید. این مسئله کوچکی نیست که در ۳۵ سال گذشته هر سیاست راهبردی اقتصادی ناکام شده و در هر مساله‌ای که نظام تصمیم‌گیری حیثیت‌گذار بوده، شدت ناکامی بیش‌تر شده، همانند شوک حامل‌های انرژی که اکنون در دستور کار است.
واژه ناترازی جعلی است، مسئله فساد و ناکامی سیاست‌هاست
آینده‌سوزی را از طریق استمرار اکنون‌زدگی، تداوم نبخشید
رئیس موسسه مطالعات دین و اقتصاد گفت با لفظ جعلی ناترازی، از ناکامی سیاست‌گذاری تاریخ‌زدایی نکنید. با این لفظ، آینده‌سوزی را از طریق استمرار اکنون‌زدگی تداوم نبخشید. جامعه و حکومت اکنون‌زده، رابطه‌اش را با تاریخ قطع کرده و نسبت به اقتضائات آینده بی‌اعتنایی می‌کند. از هر دو قوه عاقله کشور، گزارش ۱۰ صفحه‌ای در مورد انتظارات از از بین بردن گرفتاری‌ها و چشم‌انداز روشن آینده ارائه دهند. همه چیز را ناترازی می‌بینید و فکر می‌کنید برای تراز کردنش به هر شیوه و هر بهای ممکن پول درآورید.
این شیوه اداره اصولی کشور نیست
مومنی ادامه داد نمی‌توانید از طریق این گفتار جعلی، از بحران‌های مهم کشور حساسیت‌زدایی کنید و نسبت به گستره و عمقی که فساد، نابرابری‌های ناموجه و وابستگی‌های فزاینده ذلت‌آور به دنیای خارج در اثر شوک درمانی و ضربات مهلک به تولیدکنندگان آشکار شده، بی‌اعتنایی کنید. تا وقتی این‌ها در مرکز دقت قرار نگیرد، نمی‌توانید از مسئولیت گرفتاری‌ها برآیید. به چه زبانی بگوییم که بساطی به پا کرده‌اید که اکنون هر تولیدکننده باشرفی که اهتمام به عمق توان ساخت داخلی داشته باشد ورشکسته می‌شود، و هر کس که مونتاژکاری کند مورد دقت قرار می‌گیرد. با گفتار جعلی ناترازی، از این‌ها حساسیت‌زدایی نکنید. بسیار تلخ و غم‌انگیز است که فرد شماره یک اجرایی کشور در سازمان برنامه‌ریزی بنشیند و در مورد اینکه چرا روزانه ۲۰ می‌لیون لیتر سوخت گم می‌شود، اظهار عجز و بی‌خبری کند. چه افرادی به ایشان مشاوره می‌دهند؟ ایشان نباید این صحبت‌ها را در فضای عمومی بیان کند! شما مسئولید و خودتان تضمین دادید که این‌ها را رفع می‌کنید! این شیوه اداره اصولی کشور نیست!
۲۰ می‌لیون لیتر سوخت که قرص زیرزبانی نیست که با آن از مرز عبور کنند!
مومنی اصرار کرد از آنانی که می‌گویند اگر شوک قیمت بنزین و گازوئیل دهیم قاچاق کم می‌شود، ضمانت بگیرید. بپرسید چرا با ۱۷ بار افزایش قیمت حامل‌های انرژی پس از انقلاب، آمار ادعایی قاچاق افزایش یافته است؟ مقامات می‌گویند ما به این کار سوبسید می‌دهیم و اسمش را قاچاق می‌گذارند. ۲۰ می‌لیون لیتر سوخت قرص زیرزبانی نیست که از مرز عبور کند. چرا مسائل اساسی رها شده و روزی چند آدرس عوضی می‌دهند؟ یکی از آدرس‌های عوضی، قاچاق است. می‌گویند چون ارزان است قاچاق می‌شود. اگر مشکل ارزانی است، شرافتمندانه حق کارگران را بدهید و مزد‌ها را بالا ببرید تا قیمت‌ها بالا رود و انگیزه قاچاق از بین برود. اما همه می‌دانند مسئله این نیست، مسئله این است که از مناسبات شوک درمانی، مفت‌خواران و رباخواران و افراد غیر‌مسئول سود می‌برند، جامعه تنبیه می‌شود، توان تولید کشور فرو می‌ریزد و بنیه مالی سقوط می‌کند.
هیچ عنصری به اندازه جلب اعتماد مردم و دانایان نجات‌دهنده کشور نیست
مومنی گفت هیچ عنصری به اندازه جلب اعتماد مردم، متفکران و دانایان نجات‌دهنده کشور نیست. به آقای رئیس‌جمهور که در باب قاچاق سوخت این‌گونه می‌گویند، می‌گویم کانون مهم بحران در حامل‌های انرژی در تکه ارایه است، اما شما با بازی قیمت، مصرف‌کنندگان را تنبیه می‌کنید. گزارش‌های ترازنامه انرژی می‌گوید روزانه بیش از ۱.۳ می‌لیون بشکه معادل نفت در فرآیند‌های تولید، توزیع و انتقال تلف می‌شود. مصرف‌کننده مظلوم تا این‌جا نقشش نرسیده، اما وقتی می‌خواهید تنبیه کنید، تنبیه را فهمید مردم می‌کنید! این کار ظالمانه و ضد‌توسعه است. بالابودن قیمت تمام‌شده به علت بی‌کیفیتی و فساد‌ها در تکه ارایه است.
رئیس‌جمهور به جای قطع برق نهاد ریاست‌جمهوری، برای خروج از این بحران برنامه ارائه کند
مومنی گفت رئیس‌جمهور به جای قطع برق نهاد ریاست‌جمهوری، برای خروج از این بحران برنامه ارائه کند. به مشاوران آقای رئیس‌جمهور پیشن‌هاد می‌کنم که به ایشان بگویند شیوه‌های روبرو با مسائل همانند یک شهروند عادی، زیبنده مقام ریاست‌جمهوری نیست.
به ازای هر تن فولاد تولیدی، نزدیک به ۸۳۴ می‌لیون دلار رانت گاز ارزان دریافت می‌کنند
این اقتصاددان با انتقاد از یکی از واحد‌های رانتی-معدنی که ادعا می‌کند صنعت صنعت‌ساز است، گفت مفهوم صنعت صنعت‌ساز، حساب و کتاب دارد. چه افرادی این صحنه‌آرایی‌ها را در اطراف آقای رئیس‌جمهور می‌کنند و موقعیت‌ها را در اختیار افرادی قرار می‌دهند که حرف‌های غیر‌کار‌شناسی و بی‌ضوابط بزنند؟ گزارش ملی توسعه پایدار می‌گوید به ازای هر تن فولاد تولیدی، تنها نزدیک به ۸۳۴ می‌لیون دلار رانت گاز ارزان دریافت می‌کنند. سپس می‌گویند این رانت کم است، بیش‌ترش کنید. سپس هم اسم خود را صنعت صنعت‌ساز می‌گذارند! چه مقدار با بی‌ضوابطی روبرو هستیم!
سال ۱۴۰۲ تعداد مشترکین تازه برق در قسمت تجاری، ۱۶ برابر قسمت تولیدی بود
وی گفت اگر صنعت برق ایران قادر نیست برق را به اندازه تقاضا تامین کند، چرا تا این حد مجوز اشتراک تازه به طور افراطی می‌دهد؟ مشفقانه از آقای رئیس‌جمهور می‌خواهم ببینند از روزی که شوک‌های قیمتی به حامل‌ها وارد شد، اندوخته‌گذاری در ساخت نیروگاه‌ها و تاسیسات کمتر شده یا بیش‌تر؟ این‌ها ده‌ها بار تجربه شده، به نام اینکه می‌خواهیم اندوخته‌گذاری کنیم گران کردند و حاد‌ترین بحران‌ها را به ارایه‌دهندگان حامل‌های انرژی تحمیل کردند. به وزارت نیرو بگویید گزارشی بدهد که چرا سال ۱۴۰۲، تعداد مشترکین تجاری جدید پذیرفته شده، نزدیک به ۱۶ برابر مشترکین تولیدکننده تازه است؟ همه جایش غیر‌عادی و فاقد توجیه است. آیا واحد‌های تجاری واسطه‌گر در کشور کم داریم که این قدر به آن‌ها سر لطف دارید؟
مومنی با اشاره به گزارش وزارت نیرو با عنوان ۳۴ سال انرژی کشور که توسط مهندس بحرینیان بازدید شده، گفت در دوره ۳۴ ساله از ۱۳۶۷ تا ۱۴۰۰، فقط در دوره مسئولیت مهندس موسوی است که قیمت برق برای تولیدکنندگان از قیمت واحد‌های تجاری ارزان‌تر در نظر گرفته شده. نام ماجرای افزایش متوسط ۵۵۰ درصدی قیمت حامل‌های انرژی در سال ۱۳۸۹ را هدفمند‌سازی گذاشته بودند. تمامش بر فریب و افترا بنا شده. بازی هر آنچه که منافع رانتی و شوک درمانی تنبیه‌کننده عامه مردم و تولیدکنندگان را داشته باشد، همین است. آقای رئیس‌جمهور گزارش آبان ۱۴۰۳ دیوان محاسبات را بگیرند که نشان می‌دهد ۸۱ می‌لیون ایرانی یارانه دریافت کرده‌اند. این که مرتب گزارش می‌دهند ما شناسایی کردیم و در حال حذف هستیم، به چه معناست؟
باید رابطه مردم با حکومت اصلاح شود
وی گفت اگر ایران بخواهد نجات یابد، باید رابطه مردم با حکومت اصلاح شود، با مردم صادق باشید و مردمتان را رشید بدانید. آقای رئیس‌جمهور، گزارش حالت فقرا در سال ۱۴۰۳ را از دستگاه‌های ذی‌نسب بگیرید! برای سال ۱۴۰۴، تنها از باب اینکه گزارش‌های رسمی می‌گویند نزدیک به ۶۰ درصد کل جمعیت ایران قادر نیستند حداقل کالری لازم برای حفظ سلامت را دریافت کنند. بازی قیمتی با مواد غذایی، به همان اندازه که ضد‌توسعه است، ظالمانه هم هست. آقای رئیس‌جمهور علت اینکه ۳ می‌لیارد دلار از ارز واردات کالا‌های اساسی کسر شده و به واردات خودروی لوکس تعلق گرفته چیست؟
سال ۱۴۰۴ خدمات سلامت افزایش قیمتی بیش‌تر از ۵۰ درصد را تجربه خواهند کرد
این اقتصاددان با درخواست گزارش از آقای رئیس‌جمهور درباره چشم‌انداز هزینه‌های سلامت در سال آینده، گفت برآورد‌های تخصصی سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در حوزه اقتصاد سلامت نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۴ خدمات سلامت افزایش قیمتی بیش‌تر از ۵۰ درصد را تجربه خواهند کرد. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد این…
