الگوهای احساسی خانواده می‌تواند بر سطح عاطفه، حس و نحوه ارتباط فرد با اطرافیان تأثیر بگذارد. نحوه برقراری ارتباط با جهان بیرون و پیشبرد روابط با دیگران، به شدت تحت تأثیر الگو‌هائی است که در خانواده پرورش‌یافته وجود داشته است. برای رهایی از برخی از این الگو‌هائی یا عادت‌های رفتاری سمی، شناختن آن‌ها گام اول و حیاتی است.
خانواده و مجموع رفتار‌ها، الگو‌ها و کردار‌های موجود در آن، بیش از آنچه فکر می‌شود بر فرد تأثیر می‌گذارند. آیا تا به حال متوجه شده‌اید که با فرزندان خود دقیقا همان‌طور رفتار می‌کنید که والدین با شما می‌کردند، هرچند قسم خورده بودید که متفاوت عمل کنید؟ آیا پی برده‌اید که در خشم یا غم، دقیقا واکنش‌ها و حالتی را نشان می‌دهید که پدر یا مادر در شرایط مشابه ابراز می‌کردند؟ آیا دقت کرده‌ید که دچار همان درد‌ها و رنج‌هایی شده‌ید که شریک زندگی از آن‌ها رنج می‌کشد و گاهی به نقد می‌کشد؟
این مسئله اگرچه در بسیاری از خانواده‌ها رایج است، اما بسیاری از ما از آن ناآگاهیم. برخی ممکن است آگاه باشند، اما نمی‌دانند چگونه آن را متوقف کنند. برای مثال می‌شنویم که فردی می‌گوید مادر من هم وقتی می‌ترسید فلج می‌کرد و نمی‌توانست صحبت کند، من هم دقیقا مثل او هستم، اما نمی‌دانم چه کار کنم.
چگونه الگو‌ها و رفتار‌های احساسی خانواده بر ما تأثیر می‌گذارند؟
این که نگرش‌ها، افکار و عکس‌العمل‌های بستگان در ما تکرار می‌شود، اتفاقی نیست. ما به شیوه‌های گوناگونی این الگو‌ها را به ارث می‌بریم. اول از همه، یک عامل ژنتیکی غیر‌قابل انکار وجود دارد. برآورد‌ها نشان می‌دهد حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد استعداد ابتلا به اضطراب یا افسردگی توسط ژن‌ها تعیین می‌شود. از این رو فرد می‌تواند تمایل به عکس‌العمل نامتناسب به محرک‌ها را به ارث ببرد. بر این اساس، ممکن است شما همانند یک یا چند عضو خانواده دچار دلهره، دلسردی یا در مدیریت غم و از دست دادن عزیزان، واکنش‌های مشابه‌ی داشته باشید.
علاوه بر ژنتیک، محیط پرورش نیز نقش بسزایی دارد. محیطی که کودک در آن بزرگ می‌شود و اولین مهارت‌های کلامی و رفتاری را یاد می‌گیرد، تعیین‌کننده است که برخی ژن‌های حاوی رفتار‌های پیشینیان در ما ابراز شوند یا خیر. به ویژه نحوه یادگیری تفکر، رفتار و بیان احساسات، در تثبیت الگوهای رفتاری در ما نقش مهمی دارد. بزرگسالان نزدیک در دوران کودکی بر درک ما از جهان، نحوه ارتباط با دیگران و تفسیر رویداد‌ها تأثیرگذارند.
مهم است بدانیم که این الگو‌ها در سنگ حک نشده‌اند؛ همیشه می‌توان آموخت، آگاه شد و آن‌ها را متحول کرد. برای تحول باید از وجودشان آگاه شویم، ریشه‌یابی کنیم و نحوه عملکردشان در ما را درک کنیم. به همین دلیل شناختن نحوه ابراز احساسات هر عضو خانواده در دوران کودکی ما، اهمیت بسیار زیادی دارد.
الگوهای اعضای خانواده را تعیین و شناسایی کنید
برای انجام این تمرین کارآمد، باید بر دو جنبه تمرکز کنید اول، چه افرادی را مورد بررسی قرار دهید. قطعا افراد درجه یک خانواده شامل پدر، مادر، خواهر و برادر که هسته اصلی خانواده را تشکیل می‌دهند، در این بررسی شرکت دارند. اما در کنار آن‌ها، بستگانی که در دوران کودکی با شما زندگی کرده‌اند یا ارتباط بسیار نزدیک و زیاد با شما داشته‌اند، نیز مهم‌اند. برای مثال اگر با پدر بزرگ یا مادر بزرگ زندگی کرده‌اید، باید آن‌ها را در نظر بگیرید. یا اگر عمویی بوده که عمدتا در خانه شما حضور داشته و در خاطرات کودکی‌تان او پررنگ است، نیز باید ذکر شود.
جنبه دوم، تمرکز بر چه احساسی است. احساسات اولیه و اصلی شامل نشاط، غم، خشم و هراس بسیار مهم‌اند، اما شما می‌توانید هر حس دیگری را که به ذهن می‌رسد یا برایتان مهم است، در این تحلیل گنجانید.
اکنون یک جدول یا نمودار تهیه کنید و افراد و احساسات را به ترتیب در ستون‌ها و ردیف‌ها بنویسید، به نحوی که از تلاقی هر فرد با حس مورد نظر، بررسی و تحلیل درستی امکان‌پذیر شود.
نکات کلیدی برای دقت بیشتر
نحوه و روش عکس‌العمل فرد مورد نظر به آن حس خاص. نحوه عکس‌العمل شما در برابر آن رفتار و الگویی که فرد مورد نظر از خود نشان می‌داد.
یک مثال عملی در این زمینه
به جدول زیر دقت کنید
در این جدول، واکنش‌های من، مادرم و پدرم در برابر چهار حس نشاط، غم، هراس و خشم مقایسه شده است. برای مثال در برابر نشاط، من شوخی می‌کنم و دیگران را می‌خنداند، مادر با نشاط است و با صدای بلند صحبت می‌کند، پدر رفتار دوستانه و بامزه دارد و بیشتر دیگران را می‌خنداند. در برابر غم، من منزوی می‌شوم و از دیگران کناره‌گیری می‌کنم، مادر انگار اتفاقی نیفتاده رفتار می‌کند و به راه‌حل فکر می‌کند، پدر اندوهش را پنهان می‌کند و از دیگران جدا می‌شود. در برابر هراس، من بی‌حس می‌شوم و بیش از حد مضطرب می‌گردم، مادر قاطعانه با ترس روبرو می‌شود و سعی می‌کند آن را در دیگران کمینه کند، پدر دلسرد می‌شود و سعی می‌کند دیگران را آرام کند و خود را بی‌ترس نشان دهد. در برابر خشم، من خشم را سرکوب می‌کنم و خودخوری می‌کنم، مادر فریاد می‌کشد و دیگران را مقصر می‌داند، پدر منزوی می‌شود، حس قربانی بودن دارد و تا زمانی که طرف مقابل عذرخواه‌ی نکند، خاموش می‌ماند.
تغییرات مورد نیاز را اعمال کنید
با مشاهده و تحلیل جدول بالا، چندین تطابق آشکار خواهید دید و الگوهای تکراری بین اعضای مختلف خانواده را مشاهده می‌کنید. دیدن نگرش‌ها و عکس‌العمل‌ها به صورت گرافیکی به شما کمک می‌کند تا بفهمید هر رفتاری را از چه کسی به ارث برده‌اید یا یاد گرفته‌ید. علاوه بر این، تشخیص این که کدام عکس‌العمل‌ها سودمند و مثبت و کدام بی‌فایده هستند، برای شما آسان‌تر خواهد بود.
این راهکار تنها برای درک اینکه چه حرکتی از چه کسی به ارث برده شده، نیست؛ اهمیت آن در این است که به طور آگا‌هانه، اگر ضعفی در آن رفتار یافتید، آن را شناسایی کرده و در جهت اصلاح تلاش کنید. برای مثال، اگر پدرتان در خشم از سکوت و انزوا به عنوان مکانیزم دفاعی استفاده می‌کرده، احتمال زیاد شما هم یاد گرفته‌ید در خشم سکوت کنید و خشم را سرکوب کنید، چون ابراز آن می‌تواند باعث طرد شدن یا از دست دادن محبت دیگران شود. در نتیجه آن خشم را تنها در درون انباشتید و اکنون شخصیتی مطیع و اندک سرخورده دارید. اما با آگاه‌ی حاضر، می‌توانید خشم را نه سرکوب، بلکه مدیریت کنید.
بلافاصله پس از شناسایی رفتار‌ها و الگوهای مشابه، می‌توانید تغییرات لازم را آغاز کنید. با عکس‌العمل‌ها و مکانیزم‌هایی که سودمند و کاربردی به نظر می‌رسند، بمانید و آن‌هایی که تنها مشکل و رنج برای شما به همراه دارند، اصلاح کنید. مدیریت ضعیف احساسات نه تنها ما را کمتر شاد می‌کند، بلکه بر روابط ما با دیگران نیز تأثیر می‌گذارد. به همین دلیل می‌توانید استراتژی‌های مقابله‌ای نوین و متفاوتی برای ابراز در برابر احساسات گوناگون خود را از این به بعد کشف کنید و ماموریت خود بدانید که راه‌حل‌های جدیدی برای مقابله با احساسات خود و دیگران بیاموزید. از آنجا که این کار آسان نیست، بهتر است از حمایت حرفه‌ای برای همراه‌ی و پشتیبانی در این فرآیند بهره‌برداری کنید.
